قانون هماهنگى اصوات - سونای

سلام آرخاداشلار

نكتۀ امروز قانون هماهنگى اصوات است كه در زبانهايى چون تركى و آلمانى سبب زيبايى و غناى زبان شده اند. (در تركى اك يا پسوند از آهنگ كؤك يا ريشه تبعيت ميكند و در آلمانى بالعكس. اين را فقط براى خودنمايى و يكه دانيشماق گفتم)

قانون هماهنگى اصوات (سس اويومو قانونلارى):

در زبان ما ريشۀ كلمه تك هجايى است و اين سيلاب يا هجا با هر مصوتى همراه باشد مصوت پسوند الحاق شده به آن از اين مصوت تبعيّت ميكند و مطابق با آن آورده مى شود:

مثلاً :

اگر در هجاي اوّل حرف A آ بيايد در هجاهاي بعدي فقط A و I (آ و اى) مي آيد، به كلمات زير توجه كنيد:

آراز ، آدام، آبا، آريق، آرتيق، آچدى.

هرچه تعداد پسوندها هم بيشتر شود بازهم از اين قانون پيروى ميكند:

آد ، آدلار ، آدلارى ، آدلاريم، آدلاريمدان ، آدلاريمداندير، آدرلاريمدانديرلار. (يعنى در تمام پسوندها بجز آ و اى هيچ مصوت ديگري نمي آيد.)

براي كوتاه شدن مطلب، مصوتهاى بعدى را تنها بصورت خلاصه و با مثال مى آورم.

مصوت هجاى اوّل                 مصوت هاى پسوندها 

 اَ       Ə                                   ا ، اي  i Ə     { الك ، اريك }   

ائ       E                                  ا ، اي Ə i    {گئرچك ، ائليم } 

اوْ        O                                  آ ،  اوُ   A U  { اوتاق ،  اوْدوُن }

 آ        A                                   آ ، اى A I     { آنام ، آديم }

اوُ        U                                  آ ،  اوُ   A U   { اوزاق ، اوزون }

اي        i                                  ا  Ə              { ايپك }  

اؤ         Ö                                او^  Ü            { اؤپوش }

او^       Ü                                او^  ،  ا  Ü Ə   { اوزوم ، اوره ك }

اي         i                                 ا   Ə              { ايپك }  

اى          I                               آ  A ،  اى I     { ايراق ، ايلديريم }

هله ليك.

یازان : سونای تورک

زبان ترکی

هم خانوادگی اشتقاقی واژگان

در زبان ترکی می توان بسیاری از کلمات همریشه و هم خانواده را کشف کرد که به لحاظ محتوایی به هم وابسته و مکمل همدیگر هستند . در زبان فارسی علی رغم ترکی و بعضا عربی چنین ریشه ای و ساخت اشتقاقی در لغات باستانی طبیعی و اجزا بدن و . . . . . .  دیده نمی شود.
مثال :
فارسی = خورشید ، یکروزه ، روزانه ، روزنامه ، حشره یک روزه ، نیم روز ، نیمه آفتابی ، جنوب ، روز ، آفتاب
ترکی = گون ، گونلوک ، گونده لیک ، گونده جه ، گون اورتا ، گوناز ، گونئی ، گوندوز ، گونش

فارسی = آینه ، عینک ، نگهبان ، منتظر بودن ، زیبا ، چشم
ترکی = گؤزگو ، گؤزلوک ، گؤزتچی ، گؤزتله مک ، گؤزل ، گؤز

فارسی = ماه ، هاله ماه ، ماهواره ، آیین ، خرس ، ماه وش ، ماهانه ، مهتاب ، روشن ،آئینه
ترکی = آی ، آیلین ، آیسال ،آیین ، آیی ، آیسان ، آیلیق ، آیاز ، آیدین ، آینا

فارسی = گلشن ، خنده ، زمین خشک ، مضحکه ، لطیفه ، گیلان ، گل ، بخند
ترکی = گولشن ، گولوش ، گولاز ، گولونج ، گولمه جه ، گولن ، گول ، گول

فارسی = صبح ، سحری ، ستاره صبحگاهی ، شبنم ، آشنا ، شناختن ، خدا
ترکی = دان ، اوباشدان ، دان اولدوزو ، دانسو ، تانیش ، تانیماق ، تانری

فارسی = فرزند ، فرزندان تنی ، بزغاله ، فرزندان ، پسرک ، جوانمرد
 ترکی = اوغ ، اوغداش ، اوغلان ، اوغوز ، اوغلان ، اوغول

فارسی = گلوله ، آبگیر ، هواکش تنور ، گوی دایره ای ، منفذ آب ، دایره ، مجموعه
ترکی = گولله ، گؤل ، گولفه ، گیلله کان ، گیلیف ، گیلدیر ، گیل

فارسی = سبزه زار ، زندگی ، زندگانی ، زندگی می کند ،زنده باش ، سبز ، تر
ترکی = یاشیللیق ، یاشاییش ، یاشام ، یاشاییر ، یاشا ، یاشیل ، یاش

فارسی = در ، جلو ف توسری ، قابلمه ؟؟؟ ، پوستر ، ظرف ، در
ترکی = قاپی ، قاباق ، قاپاز ، قابلاما ، قابیق ، قاپ ، قاپاق

فارسی = جعلی ، مهمان ، قنداق؟؟؟ ، همسایه ، فرود بیا ؟؟
ترکی = قوندارما ،قوناق ، قونداق ، قونشو ، قون

فارسی = گوی ، اجتماع ، گرد ، لنگ ، توپ انداز ،جمع ، غوزک پا ، خاک ، جمع کردن
ترکی = توپ ، توپلانتی ، توپول ، توپال ، توپچو ، توپلوم ، توپوق ، توپراق ، توپلاماق

یکی از اعجاب های زبان ترکی

خزینه ی لغات در زبان ترکی به لحاظ کمیت و کیفیت یکی از اعجاب های زبان است .فعل هایی که در این قسمت می آید تنها نمونه ای از فعل های انتزاعی و ملموس زبان ترکی است .جالب اینکه همه ی این فعل ها ساده اند که در زبان فارسی معادلی ندارند مگر آنکه برای ترجمه آن از فعل مرکب و ترکیب های چند واژه ای و یا کلمات عربی استفاده شود . امیر علی شیر نوایی شاعر و ساستمدار قرن 9 هجری قمری در این خصوص کتابی نوشته به نام محاکمه اللغتین . در سال های اخیر هم دکتر جواد هئیت جراح و تورکولوژیست مشهور معاصر در تهران کتابی مشابهی نوشت تحت نام مقایسه اللغتین .

به تعدادی از مصادر بی بدیل ترکی توجه کنیید :

تعدادی از مصادر بی بدیل ترکی(1)

آسقیرماق= عطسه کردن
اؤسکورمک = سرفه کردن
آنلاماق = نوعی درک کردن
.......................................................................(آردینی اوخو )

مصادر بی بدیل ترکی (2)

اوچماق = پرواز کردن

سوپورمک = جارو کردن

اوتمک = سوزاندن پر مرغ یا موی حیوانات

......................................................................(آردینی اوخو )

ادامه نوشته

سوزلوک-2

ترکی به فارسی

2

آتلاشان: تحریک شده

آتلاشدیرماق: برانگیختن، انگیزاندن

آتلاشدیریجی: تحریک کننده

آج: گرسنه

آجلیق: گرسنگی

آچون: دنیا

آخار سو: آب جاری، آخار سولار: آبهای روان

آخساق: لنگ

آخماجا، شیرره کان: آبشار

آخین: حمله، هجوم، یورش

آراج: کسی که غذای معمولی دارد

آریچی، پتکچی: زنبوردار

آریق: لاغر، مردنی

آزاج: کم خور، کم اشتها

آستاق: آویزان

آلدانیش:فریب

اؤتورگو: مراسم بدرقه، بدرقه

اؤتوروجو: بدرقه کننده

اؤن گونلوک: دهه، ده روزه

اورمانچی: جنگل بان

اوززه ک: لب، مغز

اومماق: منتظر شدن، چشم به راه بودن

اووسانا: احسان

ایچ: درون، باطن

ایچار: ایشقار،باطنی، درون گرا

ایچراق: داخلی تر، درونی تر

ایچسل: درونی، داخلی

ایچلاق: ایچ – آلات، محتویات شکم

ایرماق: چای، رود

ایشقارلیق: درون گرایی، باطن گرایی، باطنی

ایگیدلیک: جوانمردی

ایلیک: مغز استخوان

باتار سو: آیهای فرو رونده در زمین

باخماجا: پنجره

باخیش: زاویه دید

باخیم: نگاه، منظر

باساج: چاپ کننده

باساق ائوی: چاپخانه

باستاق: کتاب

باسما، باساق: چاپ

بالیقچی: پرورش دهنده ماهی

بالیقچین: ماهیگیر، مرغ ماهی خوار

بنز: نبض

بوُز: خاکستری

بوز: یخ

بوزلاج: یخچال

بیچین چی، اوتچو: دروگر

پالتار یویان: لباسشویی

پینار سو: آبهایی که از دل زمین بیرون می آید مثل چشمه، قنات و...

تاپشیریق: تمرین

ترخان: مرفه

توخ: سیر

تویوغا باخان: مرغدار

تویوقچو: فروشنده مرغ

جبلخ ات: گوشت خالص

جیکنه: جیغ بلند حاصل از ترس

جیلخ: خالص، ناب

چارپماق: تازاندن

چانتا: کیف

چای باشی: سر شاخه رود

چایلاق: رودخانه، بستر رود

چوغول: جاسوس، خبر چین

داش باسما: چاپ سنگی

داغینجی: کوه نورد

داغینماق: کوه نوردی کردن

دریامج: دریاچه

دوداقلاشماق: لب به لب شدن

دوزاق: دام، تله

دوشوک: نارس، کال

دوناج: فریزر

دونبا: قلمبیده

سؤنوش: خاموشی، پایان، مردگی

سارساق: احمق، عنود، لجوج

ساریمساق: سیر

سایاق: مثل، مانند

سسگین: رادیو

سو سویودان: آبسرد کن

سو قیزدیره ن: آبگرم کن

سوتچو: شیرپز، کسی که شیر گله های روستاها را می خرد

سوسوز: تشنه

سووات: ساحل، حاشیه رود

سوووش: süvüş سیراب

سویغون: بی تعصب، خونسرد

سیزقین: آهمند، زار

شهره: گوشت چربی دار

فالا ایچه ن: مضر، سرمایه خور

فالا قویماق: دست گذاشتن، تصاحب کردن

فالا: مایه، اساس، چیزی که با آن بشود کاری را شروع کرد، حداقل

قاخیق: برآمده، برجسته

قارماق: قلاب، لنگر کشتی

قازما: قرقاول

قاشخا: اوزو بوز، حرف گوش نکن، بی ادب رک گو

قاشقا: مشهور، گاو پیشانی سفید

قاشینال یاخماجا: کرم ضد خارش

قاشینال: ضد خارش

قاشینما: خارش

قالغون: کندرو، متحجر، سنتی

قوخوق: گندیده، متعفن، بودار

قورتولوش: رهایی

قورداق: کرم خاکی

قوروقچو: مرتع بان

قونوش: بحث، گفتگو

قیپچین: حیا کن

قیرپیم: لحظه، آن

قیرپیمجه: آنی، به اندازه لحظه ای

قیزغین: تندرو، افراطی، هشری

قیزیل آی پارا: هلال احمر

کؤنه ز: لجباز

کونگول: کوهان شتر، گوژ پشتی

گؤزگون: تلویزیون

گؤزه ج: طمعکار، حریص، آزمند

گؤل: برکه

گؤلمج: حوض، استخر

گؤنده ریجی، ائلچی: سفیر، فرستاده

گدیک، شاواق: قله، زیروه

گمیرجه ک: غضروف

مئشه: بیشه

مازارات: لجباز، کسی که از دنده چپ بلند شده

ماشات: انگل، مزاحم

هؤرگون: محدود شده، محدود

هاماش: همرا، همتا

یئتیریجی: رسانه

یئتیک: رسیده، کامل

یئماج: پرخور

یاخماجا: کرم صورت و هر چیز مالیدنی به پوست

یاغار سو: نزولات جوی

یانقی: عطشان

یوُروجو: خسته کننده

سوزلوک

فارسی به ترکی

1

آبرو: اوزم uzm

آبستن، حامله: بویلو، بوغاز( در مورد حیوانات)

آسمانخراش: یوغار، گؤی دلن، یوکسک دام، هوندور بنا

آموزش متوسطه: اورتا اوخول

آموزشی: اؤیره تیم

اؤزمان: متخصص

اتاق پذیرایی: قوناق اوتاغی، قوللوق اوتاغی

اتاق خواب: یاتاق

اتاق نشیمن: اوتاق

ارتش: اوردو، قوشون

ارزان: اوجوز

امضاء کردن: قول چکمک

امضاء: قول چکمه

بخت، سرنوشت: اودوم odum

بندر: لیمان

به شرط چاقو: کسمه جه

تبر: بالتا، ناجاق

ثروتمند: وارلی، زنگین

جوان: گنج

جوانمرد: ایگیت

حادثه، اتفاق: اولای

حشره: بؤجوک

خجالتی: اوتانقاج، اوتانجاق

خدای بزرگ: اولو تانری

خربزه: قاوون

خشک کن: قورولایان

خلوت: سایخاش

دبستان: ایلک اوخول

دستور زبان: دیل بیلگی سی

رئیس جمهور: جومهور باشقانی

رئیس: باشقان

رای: اؤی، سس

سرشتن: یوغورماق

شلوغ: قالابالیق

شناگر: اوزگونچو

صلیب سرخ: قیزیل خاچ

فراموشکار: اونوتقان

القاح: دؤل- له مه

گران: باها

گرانفروش: باهاجیل

گرانفروشی: باهاجیللیق

گرانی: باهالیق

المثنی: ایکه م

مزرعه: تارلا

مشترک: اورتاق

ورم: شیش

هندوانه: قارپیز

یکبار مصرف: بیرجه لیک، بیریوللیق