به گزارش وطن دیلی نیوز به نقل از دورنانیوز، شاید بتوان در یک جمله، عدم ورود آب کافی به دریاچه اورمیه را عامل خشکی پهناورترین دریاچه داخلی ایران و در حال حاضر یکی از شورترین دریاچه‌های دنیا عنوان نمود. با توجه به اینکه دریاچه اورمیه خروجی ندارد و به‌صورت بسته عمل می‌نماید، منابع اصلی تامین آب آن از طریق بارش مستقیم و رواناب‌های ورودی از رودخانه‌ها و آبراهه‌های منتهی از سطح حوضه و خروجی آب آن به صورت تبخیر می‌باشد.بنابراین هرگونه تغییر در میزان ورودی و خروجی آب از دریاچه، توازن آبی دریاچه را برهم می‌زند.

آنچه که اکنون بر سر دریاچه آمده است، عمدتا ناشی از مدیریت ناپایدار منابع آبی محدود حوضه و به‌ویژه برداشت بی‌رویه از این منابع جهت توسعه کشاورزی در سطح حوضه بوده است. علاوه بر عوامل انسانی روند کاهشی در پارامترهای اقلیمی حوضه به ویژه کاهش میزان بارش و رواناب‌ها در سطح حوضه و از طرف دیگر افزایش درجه حرارت و تداوم دوره‌های خشکسالی، منجر به تشدید شرایط خشکی دریاچه گردیده است. گرچه عوامل دیگری نیز به‌مانند احداث میان‌گذر، در تشدید وضعیت نابسامان کنونی دریاچه نقش داشته است.

بر اساس شواهد موجود و همچنین تجارب حاصل از دریاچه‌های با وضعیت مشابه اورمیه در سطح جهان، بدون شک تداوم روند خشکی دریاچه اورمیه خسارات و آسیب‌های بسیاری را بر سلامت و بهداشت ساکنین حوضه و معیشت آن‌ها، تخریب اکوسیستم و بخش کشاورزی حوضه (تخریب اراضی و باغات) را به همراه خواهد داشت. چالش‌ها و مسائل اجتماعی به‌مانند افزایش مهاجرت و حاشیه‌نشینی در شهرهای بزرگ نیز از جمله آثار محتمل تداوم وضعیت کنونی دریاچه اورمیه می‌باشد. ایجاد و تشدید ریزگردها به‌ویژه ریزگردهای نمکی از جمله تبعات مستقیم خشکی دریاچه اورمیه بوده که به شدت سلامت ساکنین مجاور دریاچه و حتی استان‌های همجوار آن‌ها را تهدید می‌نماید. بر اساس تجارب موجود در سایر دریاچه‌های مشابه، برخی از بیماری‌های محتمل ناشی از ریزگردهای دریاچه شامل عفونت‌های حاد دستگاه تنفسی، آسم، سرطان‌های ریه و مجاری تنفسی، افزایش فشار خون، حملات قلبی وافزایش سقط جنین می‌باشد.

با شروع روند نزولی افت تراز دریاچه در دو دهه اخیر، نه تنها اقدام جدی برای سازگاری با شرایط جدید و تامین نیاز زیست‌محیطی دریاچه صورت نگرفته، بلکه عمده اقدامات صورت گرفته در سطح حوضه افزایش میزان برداشت از منابع آب سطحی و زیرزمینی آن را به همراه داشته است. از نگاه دیگر، از منابع آب قابل تجدید این حوضه به طرز مناسبی بهره‌برداری به عمل نیامده و میزان بهره‌وری از منابع آبی آن بسیار پایین بوده است.

نتایج بررسی‌های کارشناسی صورت گرفته نشانگر کاهش قابل ملاحظه منابع آب تجدیدپذیر حوضه (حدود ۲۰ درصد) و برداشت ۷۰ درصدی از این منابع توسط بخش‌های مختلف در سطح حوضه می‌باشد. بر اساس جدیدترین تحلیل‌های به‌عمل آمده از وضعیت منابع و مصارف آب در سطح حوضه، در حال حاضر کل حجم منابع آب تجدیدپذیر حوضه بالغ بر ۷ میلیارد مترمکعب و مجموع مصارف در حدود ۸/۴ میلیارد مترمکعب می‌باشد، که ۳/۴ میلیارد مترمکعب از آن در بخش کشاورزی مصرف می‌گردد. به‌عبارت بهتر، بخش کشاورزی حوضه بیش از ۶۰ درصد از کل منابع آب تجدیدپذیر حوضه و حدود ۹۰ درصد از مصارف حوضه را به خود تخصیص داده است. این میزان برداشت از منابع آب حوضه در حالی صورت می‌گیرد که بر طبق شاخص‌ کمیسیون توسعه پایدار سازمان ملل، میزان برداشت ایمن و قابل قبول از منابع تجدیدپذیر می‌بایست بین ۲۰ تا ۴۰ درصد باشد و برداشت بیش از ۴۰ درصدی از این منابع ریسک بسیاری را برای مدیریت بخش آب به‌همراه خواهد داشت.

لذا آمار به‌خوبی بیانگر این است که در سطح حوضه آبریز دریاچه اورمیه میزان برداشت از منابع آب تجدیدپذیر حداقل ۳۰ درصد بیشتر از حد قابل قبول می‌باشد و این روند در طی سالیان گذشته پایداری در سطح این حوضه را به ‌شدت تحت تاثیر قرار داده است. وضعیت کنونی دریاچه اورمیه به‌خوبی نشانگر این ناپایداری بوده و ادامه روند موجود نه تنها حیات باقی‌مانده دریاچه اورمیه را از بین خواهد برد، بلکه اکوسیستم حوضه آبریز دریاچه اورمیه را نیز به شدت تحت تاثیر قرار خواهد داد. این مسئله با توجه به اندرکنش اقلیم منطقه و دریاچه نیز بسیار حائز اهمیت بوده و شواهد موجود نشانگر تغییرات در وضعیت پارامترهای اقلیمی حوضه به‌ویژه درجه حرارت و بارش می‌باشد.

پس با توجه به توضیحات ارائه شده، کلید و راه‌حل نجات دریاچه تامین آب مورد نیاز دریاچه می‌باشد. با توجه به شدت بحران خشکی و تداوم آن در دو دهه اخیر، لذا نجات دریاچه در کوتاه مدت امکان‌پذیر نبوده و در قالب یک برنامه منسجم و بلندمدت می‌بایست اقدامات لازم را برای نجات آن به عمل آورد. هر چند که در کوتاه مدت ضمن تثبیت شرایط کنونی دریاچه می‌بایست نسبت به کاهش اثرات محتمل ناشی از آن اقدام نمود.

نکته مهم در خصوص راه‌حل نجات دریاچه، این است که این راه‌حل نیازمند عزم جدی همگان به‌ویژه بهره‌برداران بخش آب حوضه بوده و بدون همراهی آن‌ها و حتی در صورت انتقال آب کافی از منابع آبی داخل حوضه و خارج حوضه به پایداری وضعیت دریاچه نمی‌توان چشم امیدی داشت. تجارب بین‌المللی به‌ویژه تجربه احیای دریاچه آرال نیز به‌خوبی مؤید این موضوع است که احیای دریاچه اورمیه می‌بایست با استفاده از منابع آبی درون حوضه و انجام فعالیت‌ها و اقدامات لازم جهت افزایش بهره‌وری آب در سطح حوضه و تامین حقابه زیست‌محیطی دریاچه صورت پذیرد.

تحقق این هدف از طریق برنامه‌ریزی و اجرای راهکارهای عملیاتی و کاربردی برای افزایش میزان بهره‌وری آب در بخش کشاورزی حوضه از طریق به‌کارگیری فناوری‌های نوین، تغییر و اصلاح الگوی کشت، اصلاح شیوه‌های کشاورزی و همچنین جلوگیری از برداشت بی‌رویه از منابع آب سطحی و زیرزمینی حوضه امکان‌پذیر خواهد گردید.

در مجموع لازمه نجات دریاچه، اجرایی نمودن یک برنامه علمی و کاربردی مبتنی بر تجارب موفق دنیا و ایجاد شرایط پایدار در وضعیت برداشت از منابع آب حوضه می‌باشد. همانگونه که اشاره گردید مدیریت و برنامه‌ریزی سازگار با شرایط کنونی دریاچه به‌ویژه در بخش کشاورزی حوضه به‌عنوان بزرگترین مصرف کننده بخش آب حوضه، از اساسی‌ترین الزامات مورد نیاز می‌باشد. علاوه بر این موضوع کلیدی اقدامات لازم نیز می‌بایست برای تثبیت شرایط کنونی دریاچه و جلوگیری سریع از روند بیابانی‌شدن مناطق حاشیه دریاچه و تثبیت کانون‌های ریزگرد در منطقه و همچنین ایجاد شرایط مناسب برای انتقال آب به پیکره اصلی دریاچه صورت گیرد.

بدون شک نجات این گوهر و میراث زیست‌محیطی ملی نیازمند عزم جدی همگانی اعم از مسئولین و مردمان منطقه بوده و موفقیت در اجرای هر یک از راهکارها و پروژه‌ها نیازمند توجه جدی به مسائل اجتماعی ساکنین حوضه به‌ویژه کشاورزان می‌باشد.

حیات بلندمدت حوضه آبریز دریاچه اورمیه در گرو نجات این دریاچه بوده و علیرغم همه کوتاهی‌های صورت گرفته تاکنون، در صورت به‌کاربردن تدبیر لازم امید به نجات دریاچه هنوز وجود دارد.

نویسنده: مهدی رجبی