««« آلفونس دوده »»»

آلفونس دوده (به فرانسوی: Alphonse Daudet)‏ ‏ (۱۸۴۰ - ۱۸۹۷) نویسنده اهل فرانسه بود.

آلفونس دوده در سال ۱۸۴۰ در Nîmes زاده‌شد. او در ۱۵ سالگی به پاریس رفت و به نوشتن داستان، نمایشنامه و شعرسرایی پرداخت. دوده با داستان نامه‌های آسیای من مشهور شد.در ادامه ابتدا داستانی از این نویسنده فرانسوی با نام « قصه زبان مادری » را آورده و به معرفی کامل این نویسنده خواهیم پرداخت .( این داستان به دو زبان ترکی و فارسی ارائه شده است )

                                                  آنا ديلينين ناغيلي

 آلفونس دوده فرانسه لي يازيچي - توركجه يه چئويرن : ر.صفري

 او گون اوخولا گئجيكميشديم و اؤيرتمنيمين منه قارشي نئجه داورانيشيندان يامان قوْرخوردوم. اؤزلليكله ده كي او گون ” ديل گرامري “ درسيني سوروشاجاقميش و من او درسدن بير كلمه بيله اؤيرنمه ميشديم.بير آن خاطيريمدن كئچدي كي درس هابئله اوْخولو بوراخيب چؤل –باييرا ساري گئدم. هاوا ايستي و اوره يه ياتيم ايدي و قوشلار اورماندا اوخويوردولار . بونلار , ديل درسيندن فازلا مني اؤزونه ساري چكيردي اما اؤزومو ساخلاشديريب و حيزليجا اوْخولا ساري گئتديم.

كد خدانين ائوينين اؤنوندن كئچركن , ملتين اورادا دايانيب و دوواردا اولان اعلاني اوخومالاريني گؤردوم. ايكي ايل اولاردي كي كنده يئتيشن كدرلي و پيس خبرلر اوردان ياييلاردي . او اوزدن ايدي كي دايانمادان كئچيب و اؤزو- اؤزومه بئله دئييرديم كي ” گؤره سن بيزه يئنه نه يوخو گؤروبلر؟“ و اوخول يولونو اؤنومده دوتوب تلم – تله سيك اؤزومو اوْرايا چاتديرديم. عادي زامانلاردا, درسين باشلانغيجيندا ,اؤيرنجي لرين هاي – كوي سالمالاري و اوُجادان درسي تكرارلامالارينين سسي كندين كوچه - باجالاريني بورويردي و اويرتمن ده الينده كي آغاجيني ماسالا چيْرپيب ( ساكت اولون ) دئيه ردي. او گونده من بئله دوشونوردوم كي دوروم قاباقكيلار كيمي اولاجاق و هامينين هاي – كويونون ايچينده ياواشجاسينا صينيفه گيريب بيري بيلمه دن يئريمده اوتوراجاغام.اما او گون منيم دوشوندوكلريمين تام  ترسينه اوْلدو اوخولدا ائله ساكيت ليك و سس سيز ليك حاكيم ايدي كي سانكي بيريسي بيله اورادا يوخ ايدي.پنجره دن صينيفين ايچريسينه باخديم. اؤيرنجي لر اؤز يئرلرينده اوْتورموشدولارو اؤيرتمن ايسه قورخونج آغاجي الينده ايكن درس اوْتاغيندا آدديم آتيردي. قاپيني آچيب و او سس سيزليك و سكوتدا اوتاغا گيرمم گره كيردي. گؤرونوردو كي نه قده ر بو ايشدن چكينيرم.  اما اؤزومه گوج وئريب اوتاغا گيرديم.اؤيرتمنيم هئچ آجيقلي و توتغون اولمادان مهربانجاسينا منه باخيب سايغيليقلا دئدي: يئرينده اوتور ؛ آز قاليردي درسي سنسيز باشلاياق. صندللرين قيراغيندان كئچيب دايانمادان يئريمده اوتوردوم. قوروخوم توكولوب و دينج اولدوقدان سونرا تزه جه باشا دوشوردوم كي اؤيرتمنيميزين گونده كي كهنه گئييمي اَينينده دئييل و رسمي گئييميني گئييبدير. اوندان علاوه صينيفي رسمي آنلارا عاييد اولان اؤزل بير گؤزلليك و شكوه بوروموشدو.اما هاميسيندان شاشيرتيجي اولان اتاغين سون سيراسيندا كي عادي زامانلار دا بوش قالان صندللرينده اوتوران, كندين بؤيوكلري ايدي. اونلارين آراسيندا كدخداو پستچي مامورونو و نئچه نفر آغ ساققاللاردان گؤرونوردو.هاميسي توتقون و كدرلي گؤرونوردولر.بير ياشلي كيشي اسكي الفبا كيتابيني ديزلري اوسته آچيب , ايري گؤزلويونون آرخاسيندان اونون حرف و خطلرينه باخيردي. او زامان كي من بو احوالاتدان شاشيريب قالميشديم اؤيرتمني اؤز يئرينده اوتورموش و من اوتاغا گيرن آندا منيمله دانيشديغي كيمي ايستي اما سرت سسله دئدي: ” اوُشاقلار ! بو سونونجو دونه دير كي من سيزه درس دييه جه يم . دشمنلر امر ائديبلر كي بو بؤلگه نين اوْخوللاريندا , اؤز ديللريندن باشقا بير ديلده درس وئريلمه سين. يئني اؤيرتمن يارين گله جك و بوُ ميللي ديلينيزده اوْلان سوْن درسدير كي بو گون اوخويورسوز. سيزدن ايسته ييرم كي بو درسه دقت ائدين.“ بو دانيشيقلار مني چال – چئوير ائتدي. بللي اولدو كي كد خدانين دوواريندا وورولان اعلان بو ايميش: ” بوُندان سوْنرا كندين اوُشاقلارينا مللي ديللريني اؤيرتمك ياساقدير“. بلي بوُ منيم ديليمده اوْلان سوْن درس ايدي. اوْنو داها اؤيرنمه يه جه ييمه  مجبور ايديم و ائله او قده ر بيلديييمه قناعت ائتمه لي ايديم.بوندان اؤنجه اؤمرومون اوُزون ساعاتلاريني نئجه هدر ائتديييمدن و اوْخولا گئتمك يئرينه باغا – چؤله گئديب و باشي سويوقلوق ائتديييمه گؤره تاسف له نيرديم. او كيتابلار كي بو زامانا كيمي منه آغير و غم گتيرن ايدي ديل و تاريخ درسي كي چوخ چتينليكله اونا باخا بيليرديم ايندي منه اَن اسكي دوستلار يئرينده ايدي كي اونلاردان آيريلماق مني اينجيديردي.اؤيرتمنيمه گؤره ده بئله دوشونوردوم.اوندان آيريلماق و داها اونو گؤرمه مك فيكري , منه ائتدييي تنبيه لرين و آغاج چارپمالارينين  آجيسيني خاطيريمدن چيْخارديردي. ايندي بللي اولدو كي اؤيرتمنيميز نييه اَن ياخشي گئييميني گئييب و نييه كندين آغ ساققاللاري صينيفين آرخاسيندا اوتوروبدولار. اونلار بوندان اؤنجه اوْخولا گلمه ديكلرينه گؤره تاسف له نيرديلر و بئله سانيرديلار كي بو سون درسده حاضير اوْلماقلا اؤيرتمنين گئجه – گوندوز چكدييي 40 ايل بويوندا اولان زحمتلريندن و اوخولدا خدمت گؤسترديييندن تشكر ائتمك اولوردو.

بو فيكيرلره دالميشديم كي مني آديملا سسله ديلر. آياق اوسته دوُروب و درسه جواب وئرمه لي ايديم.او آندا بوتون وارليغيمدان كئچه بيلرديم كي تكجه ديل گرامري درسينه ياخشي جواب وئرم اما ائله بيرينجي آندا دايانيب قالديم . باش قالديْريب اؤيرتمنين گؤزونه باخماغا هئچ گوجوم يوخ ايدي. بو آرادا اونون دانيشيغيني ائشيتديم كي مهربانجاسينا دئييردي: ”اوْغول ؛ سني قيناميرام , چون اؤزون آرتيق دانلانيبسان . گؤرورسن كي نه اوز وئريبدير.انسان هر آن اؤزونه دئيير كي واخت واردير. اؤيرنه جه يم .اما گؤرورسن كي نه اوْلايلار اوز وئره بيلر. يازيقلار اولسون كي بيز اؤيرنمه يي باشقا گونه بوراخيريق. ايندي بو مليت كي زور ايله بيزه باشليق ائديرلرحاق لاري واردير كي بيزي دانلاييب و دئسينلر: ” سيز نئجه دئييرسيز كي اؤزگور و مستقل سيزآنجاق هله اؤز ديلينيزده يازيب اوْخويا بيلميرسيز ؟ “ بونونلا بئله اوغول تكجه سن سوچلو دئييلسن . بيز هاميميز دانلانيلماليييق. آتالار و آنالار دا سيزين تربيت و يئتيشمه نيزده اسيرگه نيبلرو سيزي بير ايشه گؤندرمكدن و پول – پارا قازانمانيزدان داها چوخ خوشلانيبلار. مگر من اؤزوم دانلانيلمالييام ؟ ! سيزي درس اوْخوماغا تشويق و وادار ائتمك يئرينه  ,دؤنه لر باغيمين سووارماغيني ايسته مه ديم مي؟  و اوْووا چيخماق گؤيلومه دوشنده سيزي اؤز باشينا بوُراخماديم مي؟ . اؤيرتمن هر قوْنودان سؤز آچدي و سوْنوندا سؤزو ملي ديله چاتديردي و دئدي: ” بيزيم ديليميز دونيانين اَن شيرين و يئتگين ديللرينين سيْراسيندادير و بيز اؤز آراميزدا اوْنو قوْرويوب ساخلاماليييق ؛ چون بير ملت دوشمن الينده اسير اولوب و يابانجيلارا مغلوب اولدوغو زامان اؤز ديليني قورويوب ساخلاماقلا بونا بنزر كي دوستاقدا ايكن اورانين آچاريني الينده ساخلاييبدير.

سونرا بير كيتاب گؤتوروب ديل گرامري درسيني وئرمه يه باشلادي. او گون او درسي نئجه راحاتجاسينا اؤيرند يييمه شاشيرديم. هر نه دئييردي منه چوخ راحات گليردي و بئله دوشونوردوم كي هئچ بير زامان ايندييه كيمي بو درسه بو قده ر ماراقلي اولماميشديم. و اؤيرتمن ده ايندييه دك بئله دقتله درس اؤيرتمه ميشدي. دئيه سن بو ايستكلي كيشي آيريلمادان اؤنجه بوتون بيليك و علميني بيزيم قافاميزا قويماغي ايسته ييردي. درس سونا چاتديقدان سونرا سيْرا تاپيشيريقلارا يئتيشدي.اؤيرتمن بيزه يئني باشليقلار سئچميشدي كي اونلارين باشيندا ” وطن , دوغما يورد, ميللي ديل “ كيمي سؤزلر گؤزه چارپيردي. ميزلريميزين قيراغينا آسيلان بو باشليقلار صينيفين دؤرد بوُجاغيندا سانكي گؤيلرده اَسيلن ميللي بايراغا بنزه ييردي. بوتون اؤيرنجي لري نئجه درس و تاپيشيريقلاريندا دقتلي و هوسلي اولدوقلاريني و نه قده ر سكوتا دالماقلاريني بيله بئينينه سيغيشديرماق اولمازدي. او سكوتدا كاغيذ اوسته چكيلن قلملرين سس يندن باشقا بير سس قوُلاغا دَيميردي.

قوشلار اوخولون داميندا ياواشجاسينا اوخويوردولار و من اونلارين سسينه قولاق آسا- آسا اؤزومده بئله فيكيرلشيرديم كي گؤره سن بونلاريدا يابانجي ديلده اوْخوماغا مجبور ائده جكلر؟

هردن باخيشيمي دفترين صحيفه سيندن گؤتورنده اؤيرتمني ترپنمه دن اؤز يئرينده دوُرموش گؤروردوم كي برلميش باخيشلاري ايله اؤز چئوره سينه باخيردي. دئيه سن ايسته ييردي بوتون اوخولون شكيليني كي دئمك اولاردي اونون ائوي ساييليردي اوره يينده ساخلاسين.  فيكيرائدين!

تامام 40 ايل اوْلاردي كي او بورادا ياشاييب و بوُ اوْخولدا درس اؤيرتميشدي. تكجه بورادا دَييشن لر ميزلر و صندللريدي كي زامان بويوندا چورويوب بوْياسيز اولموشدولار و نئچه كيچيك آغاجي كي تزه گلدييينده اوخولون باغينا اكميشدي ايندي آرتيق بؤيوك و اوجا آغاجا دؤنموشدولر . اونلاري قويوب ترك ائتمك نه قدر بو كيشييه اوزگون و آجي اولاردي . تكجه اوخولون حيطي يوخ بلكه وطن توپراغيني ابدي اولاراق ترك ائديب اونونلا وداع لاشماق چوخ چتين اولابيلردي. بونونلا بئله اونون اوركلي اولماغي و قاني سويوقلوغونون چوخلوغوندان درسين سون ساعاتلاريني باشا چاتديردي. تاپيشيريقلاري يازاندان سونرا تاريخ درسيني اوخودوق. او زامان اوشاقلار اوجا سسله درسي تكرارلاديلار. اوتاغين سوْن سيْراسيندا اوْتوران كندين ياشلي كيشيلريندن بيريسي كي كيتابي ديزلري اوسته آچيب و ايري گؤزلويونون آرخاسيندان اونا باخيردي اؤيرنجي لر ايله سس سسه وئريب اونلارايله بيرگه درسي تكرارلاييردي. اونون سسي ائله سئوينج و هيجانلا چيخيردي كي بيز اونو ائشيتديكده قريب بير حالا دوشوب و گولمكده آغلاماغا بيله هوس ائديرديك.

يازيقلار! اوخولون بو سون گونونون خاطيره سي هر آن بيزيم اوره ييميزده قالاجاق.

بو آرادا واخت سونا چاتدي و گون اوْرتا اولدو بو آندا مشق و تمريندن قاييدان يابانجي عسگرلرين شيپور سس لري كوچه ني بورودو. اؤيرتمن رنگي سولموش حالدا آياغا قالخدي , او گونه كيمي اونو بئله عظمتلي گؤرمه ميشديم دئدي: ” ... دوْستلار,اوُشاقلار, من ... من “

اما قهر وكدر بوْغازيندا سسي سينديردي. سؤزونو سونا چاتديرا بيلمه دي.سونرا اوزونو دؤندريب بير تيكه گچ گؤتوردو و هيجان و آغري دان اَسن اَلي ايله قارا تاختادا بو يازيلاري گؤزل يازي ايله يازدي: ” ياشاسين وطن“ او آن يئرينده دوُروب باشيني دوُوارا سؤيكه دي و بير سؤز دئمه دن اَل اشاره سي ايله بيزي بئله باشا سالدي كي : گئدين , آللاه سيزي قوْروسون.

سون.

«« قصه زبان مادري »»

از: آلفونس دوده، نويسنده نامدار فرانسه 1897ـ1840

آن روز مدرسه دير شده بود و من بيم آن داشتم كه مورد عتاب معلم واقع گردم؛ علي‌الخصوص كه معلم گفته‌بود درس دستور زبان خواهد پرسيد و من حتي يك كلمه از آن درس نياموخته بودم. به خاطرم گذشت كه درس‌و‌بحث مدرسه را بگذارم وراه صحرا پيش گيرم. هوا گرم و دلپذير بود و مرغان در بيشه زمزمه‌اي داشتند. اين همه، خيلي بيشتر از قواعد دستور، خاطر مرا به خود مشغول مي‌داشت اما در برابر اين وسوسه مقاومت كردم و به شتاب راه مدرسه را پيش گرفتم

وقتي از پيش خانه كدخدا مي‌گذشتم، ديدم جماعتي آنجا ايستاده‌اند و اعلاني را كه بر ديوار بود، مي‌خواندند. دو سال بود كه هر خبر ملال‌انگيز كه براي ده مي‌رسيد، از اينجا منتشر مي‌گشت. از اين رو من ـ بي آنكه در آنجا توقفي كنم ـ با خود انديشيدم كه «باز براي ما چه خوابي ديده‌اند؟» آنگاه سر خويش گرفتم و راه مدرسه در پيش و با شتاب تمام، خود را به مدرسه رساندم

در مواقع عادي، اوايل شروع درس، شاگردان چندان بانگ و فرياد مي‌كردند كه غلفله آنها به كوي و برزن مي‌رفت. با آواز بلند درس را تكرار مي‌كردند و بانگ و فرياد بر‌مي‌آوردند و معلم چوبي را كه همواره در‌دست داشت، بر ميز مي‌كوبيد و مي‌گفت: «ساكت شويد!»

آن روز هم من به گمان آنكه وضع همان خواهد بود، انتظار داشتم كه در ميان بانگ و همهمه شاگردان، آهسته و آرام به اتاق درس درآيم و بي آنكه كسي متوجه تأخير ورود من گردد برسر جاي خود بنشينم اما بر خلاف آنچه من چشم مي‌داشتم، آن‌روز چنان سكوت و آرامش در مدرسه بود كه گمان مي‌رفت از شاگردان هيچ كس در مدرسه نيست.

از پنجره به درون اتاق نظر افكندم؛ شاگردان در جاي خويش نشسته بودند و معلم با همان چوب رعب‌انگيز كه همواره در دست داشت، در اتاق درس قدم مي زد. لازم بود كه در را بگشايم و در ميان آن آرامش و سكوت وارد اتاق شوم.

پيداست كه تا چه حد از چنين كاري بيم داشتم و تا چه اندازه از آن شرم مي‌بردم اما دل به دريا زدم و به اتاق درس وارد شدم؛ ليكن معلم بي‌آنكه خشمگين و ناراحت شود، از سر مهر نظري بر من انداخت و با لطف و نرمي گفت: «زود سر جايت بنشين؛ نزديك بود درس را بي‌حضور تو شروع كنيم.»

از كنار نيمكتها گذشتم و بي‌درنگ بر جاي خود نشستم. وقتي ترس و ناراحتي من فرو‌نشست و خاطرم تسكين يافت، تازه متوجه شدم كه معلم ما لباس ژنده معمول هر روز را برتن ندارد و به جاي آن، لباسي را كه جز در روز توزيع جوايز يا هنگامي كه بازرس به مدرسه مي آمد نمي‌پوشيد، بر تن كرده‌است. گذشته از آن، تمام اتاق درس را ابهت و شكوهي كه مخصوص مواقع رسمي است فرا‌گرفته بود اما آنچه بيشتر مايه شگفتي من گشت، آن بود كه در انتهاي اتاق بر روي نيمكت‌هايي كه درمواقع عادي خالي بود جماعتي از مردان دهكده ديدم كه نشسته‌بودند. كدخدا و مأمور نامه‌رساني و چندتن ديگر از اشخاص معروف در آن ميان جاي داشتند و همه افسرده و دل‌مرده به نظر مي‌آمدند. پيرمردي كه كتاب الفباي كهنه‌اي همراه داشت،‌ آن را بر روي زانوي خويش گشوده بود و از پس عينك درشت وستبر به حروف و خطوط آن مي نگريست

هنگامي كه من از اين احوال غرق حيرت بودم، معلم را ديدم كه بر كرسي خويش نشست و سپس با همان صداي گرم اما سخت، كه هنگام ورود با من سخن گفته بود، گفت: «فرزندان! اين بار آخر است كه من به شما درس مي‌دهم. دشمنان حكم كرده‌اند كه در مدارس اين نواحي، زباني جز زبان خود آنها تدريس نشود. معلم تازه فردا خواهد رسيد و اين آخرين درس زبان ملي شماست كه امروز مي‌خوانيد. از شما خواهش د ارم كه به درس من درست دقت كنيد.»

اين سخنان مرا سخت دگرگون كرد. معلوم شد كه آنچه بر ديوار خانة كدخدا اعلان‌كرده‌بودند، همين بود كه: «از اين پس به كودكان ده آموختن زبان ملي ممنوع است.» آري اين آخرين درس زبان ملي من بود. مجبور بودم كه ديگر آنرا نياموزم و به همان اندك‌مايه‌اي كه داشتم قناعت‌كنم. چقدر تأسف‌خوردم كه پيش از آن ساعتهاي درازي را از عمر خويش تلف‌كرده و به‌جاي آنكه به مدرسه بيايم، به باغ و صحرا رفته و عمر به بازيچه به‌سر برده‌بودم. كتابهايي كه تا همين دقيقه در نظر من سنگين و ملال‌انگيز مي‌نمود، دستور زبان و تاريخي كه تا اين زمان به سختي حاضر‌بودم به آنها نگاه‌كنم، اكنون براي من در حكم دوستان كهني بودند كه ترك آنها و جدايي از آنها به سختي ناراحت و متأثرم مي‌كرد. دربارة معلّم نيز به همين‌گونه مي‌انديشيدم. انديشة آنكه وي فردا ما را ترك مي‌كند و ديگر او را نخواهم‌ديد، خاطرات تلخ تنبيهاتي را كه از او ديده‌بودم و ضربات چوبي را كه از او خورده‌بودم، از صفحة ضميرم يكباره محو‌كرد. معلوم شد كه به‌خاطر همين آخرين روز درس بود كه وي لباسهاي نو خود را بر‌تن كرده‌بود و نيز به همين سبب ب ود كه جماعتي از پيران دهكده و مردان محترم در انتهاي اتاق نشسته‌بودند. گفتي تأسّف داشتند كه پيش از اين نتوانسته‌بودند لحظه‌اي چند به مدرسه بيايند و نيز گمان مي‌رفت كه اين جماعت به درس معلم ما آمده‌بودند تا از او به سبب چهل سال رنج شبانه‌روزي و مدرسه‌داري و خدمتگذاري قدرداني كنند.

در اين انديشه‌ها مستغرق بودم كه ديدم مرا به نام خواندند. مي‌بايست كه برخيزم و درس را جواب بدهم. راضي بودم تمام هستي خود را بدهم تا بتوانم با صداي رسا و بيان روشن درس دستور را كه بدان دشواري بود، از بر بخوانم اما در همان لحظة اول درماندم و نتوانستم جوابي بدهم و حتي جرأت نكردم سر بردارم و به چشم معلم نگاه كنم

در اين ميان سخن او را شنيدم كه با مهر و نرمي مي‌گفت

فرزند؛ تو را سرزنش نمي‌كنم؛ زيرا خود به قدر كفايت متنبه شده‌اي. مي‌بيني كه چه روي داده‌است. آدمي هميشه به خود مي‌گويد، وقت باقي‌است. درس را ياد مي‌گيرم. اما مي‌بيني كه چه پيشامدهايي ممكن است روي دهد. افسوس بدبختي ما اين است كه هميشه آموختن را به روز ديگر وامي‌گذاريم. اكنون اين مردم كه به زور بر ما چيره گشته‌اند، حق دارند كه ما را ملامت كنند و بگويند: «شما چگونه ادعا داريد كه مردمی آزاد و مستقل هستيد و حال آنكه زبان خود را نمي‌توانيد بنويسيد و بخوانيد؟» با اين همه، فرزند، تنها تو در اين كار مقصر نيستي. همة ما سزاوار ملامتيم. پدران و مادران نيز در تربيت و تعليم شما چنان كه بايد اهتمام نورزيده‌اند و خوشتر آن دانسته‌اند كه شما را دنبال كاري بفرستند تا پول بيشتري به‌دست آورند. من خود نيز مگر در خور ملامت نيستم؟ آيا يه جاي آنكه شما را به كار درس وادارم؛ بارها شما را سرگرم آبياري باغ خويش نكرده‌ام؟ و آيا وقتي هوس شكار و تماشا به سرم مي‌افتاد، شما را رخصت نمي‌دادم تا در پي كار خويش برويد؟

آنگاه معلم از هر دري سخن گفت و سرانجام سخن را به زبان ملي كشانيد و گفت: «زبان ما در شمار شيرين‌ترين و رساترين زبانهاي عالم است و ما بايد اين زبان را در بين خويش همچنان حفظ كنيم و هرگز آن را از خاطر نبريم؛ زيرا وقتي قومي به اسارت دشمن درآيد و مغلوب و مقهور بيگانه گردد، تا وقتي كه زبان خويش را همچنان حفظ مي‌كند همچون كسي است كه كليد زندان خويش را در دست داشته‌ باشد. آنگاه كتابي برداشت و به خواندن درسي از دستور پرداخت. تعجب كردم كه با چه آساني آن روز درس را مي‌فهميدم. هرچه مي‌گفت به نظرم بسيار آسان مي‌نمود. گمان دارم كه پيش از آن هرگز بدان حد با علاقه به درس دستور گوش نداده‌بودم و او نيز هرگز پيش از آن، با چنان دقت و حوصله‌اي درس نگفته‌بود. گفتي كه اين مرد نازنين مي‌خواست پيش از آنكه ما را وداع كند و درس را به پايان برد، تمام دانش و معرفت خويش را به ما بياموزد و همة معلومات خود را در مغز ما فروكند.

چون درس به پايان آمد، نوبت تحرير و كتابت رسيد. معلم براي ما سرمشق‌هايي تازه انتخاب كرده‌بود كه بر بالاي آنها عبارت «ميهن، سرزمين نياكان،‌ زبان ملي» به چشم مي‌خورد.اين سرمشق‌ها كه به گوشة ميزهاي تحرير ما آويزان بود، چنان مي‌نمود كه گويي در چهارگوشة اتاق، درفش ملي ما را به اهتزاز درآورده باشند. نمي‌توان مجسم كرد كه چطور همة شاگردان در كار خط و مشق خويش سعي مي‌كردند و تا چه حد در سكوت و خموشي فرو رفته‌بودند. در آن سكوت و خموشي جز صداي قلم كه بر كاغذ كشيده مي‌شد، صدايي به گوش نمي‌آمد. بر بام مدرسه كبوتران آهسته مي‌خواندند و من در حالي كه گوش به ترنم آنها مي‌دادم، پيش خود انديشه مي‌كردم كه آيا اينها را نيز مجبور خواهند كرد كه سرود خود را به زبان بيگانه بخوانند؟

گاه‌گاه كه نظر از روي صفحة مشق خود بر مي‌گرفتم، معلم را مي‌ديدم كه بي‌حركت بر جاي خويش ايستاده‌است و با نگاه‌هاي خيره و ثابت پيرامون خود را مي‌نگرد؛ تو گفتي مي‌خواست تصوير تمام اشياي مدرسه را كه در واقع خانه و مسكن او نيز بود، در دل خويش نگاه دارد. فكرش را بكنيد! چهل سال تمام بود كه وي در اين حيات زندگي كرده‌بود و در اين مدرسه درس داده‌بود. تنها تفاوتي كه در اين مدت در اوضاع پديد آمده بود اين بود كه ميزها و نيمكتها بر اثر مرور زمان فرسوده و بي‌رنگ گشته بود و نهالي چند كه وي در هنگام ورود خويش در باغ غرس كرده‌بود اكنون درختان تناور شده بودند. چه اندوه جانكاه و مصيبت سختي بود كه اكنون اين مرد مي‌بايست تمام اين اشياي عزيز را ترك كند و نه تنها حياط مدرسه بلكه خاك وطن را نيز وداع ابدي گويد.

با اين همه قوت قلب و خون‌سردي وي چندان بود كه آخرين ساعت درس را به پايان آورد. پس از تحرير مشق، درس تاريخ خوانديم. آنگاه كودكان با صداي بلند به تكرار درس خويش پرداختند. در آخر اتاق، يكي از مردان معمر دهكده كه كتاب را بر روي زانو گشوده‌بود و از پس عينك ستبر خويش در آن مي‌نگريست، با كودكان هم‌آواز گشته بود و با آنها درس را با صداي بلند تكرار مي‌كرد. صداي وي چنان با شوق و هيجان آميخته‌بود كه از شنيدن آن بر ما حالتي غريب دست مي‌داد و هوس مي‌كرديم كه در عين خنده گريه سر كنيم. دريغا! خاطرة اين آخرين روز درس همواره در دل من باقي‌ خواهدماند.

در اين اثنا وقت به آخر آمد و ظهر فرارسيد و در همين لحظه صداي شيپور سربازان بيگانه نيز كه از مشق و تمرين باز مي‌گشتند، در كوچه طنين افكند. معلم، با رنگ پريده از جاي خويش برخواست، تا آن روز هرگز وي در نظرم چنان پرمهابت و با عظمت جلوه‌ نكرده ‌بود. گفت:

«دوستان، فرزندان، من… من…? »

اما بغض و اندوه، صدا را در گلويش شكست. نتوانست سخن خود را تمام كند. سپس روي برگردانيد و پاره‌اي گچ برگرفت و با دستي كه از هيجان و درد مي‌لرزيد، بر تخته‌سياه اين كلمات را با خطي جلي نوشت: «زنده باد ميهن!»

آنگاه همانجا ايستاد؛ سر را به ديوار تكيه داد و بدون آنكه ديگر سخني بگويد با دست به ما اشاره كه « تمام شد. برويد، خدا نگهدارتان باد!»

«« معرفی نویسنده »»
« زهرا خانلری - فرهنگ ادبیات جهان»

دوده، آلفونس Daudet, Alphonse داستان‌نویس فرانسوی (1840-1897) آلفونس دوده در خانواده مرفهی در شهر نیم در منطقه پرووانس زاده شد و در آفتاب جنوب فرانسه دوره کودکی نشاط‌ انگیز و پرحرارتی را گذراند، بسیار زودرس و حساس و رنجور بود و در دبیرستان شهر لیون با همه بی‌نظمی که داشت، شاگردی ممتاز به شمار می‌آمد. پس از ورشکستگی پدر ناچار شد در هفده سالگی به تدریس پردازد و پس از دو سال که از شغل خود ملول گشت، به کمک برادر بزرگتر در 1857 به پاریس رفت و به فکر نویسندگی افتاد. دوده در هیجده سالگی با انتشار دیوان زنان دلداده Les Amoureuses چنان توفیقی به دست آورد که ستون ادبی روزنامه‌ها در اختیارش گذارده شد و بدین ترتیب وضع مالیش سر و سامانی یافت، سپس به تئاتر روی آورد و سه نمایشنامه کوچک نوشت از این قرار: ‌آخرین معبود La Derniere Idole (1862)، غایبان از نظر Les absents (1863)، میخک سفید L’Oeillet blanc (1864)، این نمایشنامه‌ها چندان پیروزی‌ای به دست نیاورد، اما دوده به موازات آنها به نوشتن اثر دیگری پرداخت او را به شهرتی روزافزون رساند. مجموعه نامه‌های از آسیای من Letters de mon Moulin (1866)، مجموعه داستانهایی بود از زندگی دوده در جنوب فرانسه که در آن با لحنی آمیخته با شوخ‌طبعی و با نثری روان و دلنشین و کم‌نظیر، زندگی مردم منطقه پرووانس و زادگاه خود را وصف کرده بود. این شاهکار هسته مرکزی اثر معروف سه بخشی دوده گشت که آن نیز به زادگاهش اختصاص یافته بود. بخش اول به نام ماجراهای عجیب تارتارن اهل تاراسکون Aventures prodigieuses de Tartarin de Tarascon در 1872 منتشر شد. دوده در این اثر شخصیت خلق کرده است متظاهر و لاف‌زن با خیالپردازیهای افراطی و مظهر مردم غیور و باشهامت جنوب که مغزشان بر اثر آفتاب شدید از جوش و خروشی فراوان سرشار است و همه حوادث غیرواقعی در نظرشان امری عادی جلوه می‌کند. تارتارن از طبقه کاسب و پیشه‌ور شهر تاراسکون و مردی نیرومند و آتشین مزاج است که پیوسته به حوادث غیرعادی می‌اندیشد و با نقل قصه‌های کم و بیش ساختگی از زندگی عجیب خود، شهرتی به دست می‌آورد. تارتارن ناگهان به هوس شکار می‌افتد و برای شکار شیر به افریقا می‌رود. نویسنده در این داستان خواننده را با خود به دنبال سفر تارتارن و حوادث آن می‌کشاند تا روزی که او در میان استقبال گرم همشهریانش به وطن بازمی‌گردد. این بخش بسیار بدیع و متنوع و سرشار از تحرک زندگی است و از خیال‌انگیزیهای سرگرم‌کننده و شیوه نگارش درخشان بهره‌مند است که در ضمن، عشق دوده را به پرووانس و مردمش نشان می‌دهد. بخش دوم تارتارن بر جبال آلپ Tartarin sur les Alpes در 1885 انتشار یافت. دوده در حالی که تارتارن را محصور از همشهریانش بر فراز جبال غول‌آسا نشان می‌دهد، دورنمایی خنده‌آور و تصویری مسخره‌آمیز از کشور سوئیس که مورد توجه جهانگردان وکوهنوردان است، پیش چشم می‌گذارد. دوده در این کتاب دیگر آن دوده شهرستانی نیست، بلکه فردی پاریسی است که بیرحمانه جهانگردان و کوهنوردان و سوئیس مهماندار آنان را به باد ریشخند می‌گیرد. در بخش سوم بندرگاه تاراسکون Port-Tarascon (1890)، مردم تاراسکون که به سبب قصه‌های عجیب و قهرمانی تارتارن بسیار برانگیخته شده‌اند، به فکر می‌افتند که در کشوری دوردست مستعمره‌ای تشکیل دهند و نام تاراسکون و شهامت او در دریاهای جنوب را جاودان سازند، اما این طرح خیالپرورانه پایانی غم‌انگیز برایشان به همراه می‌آورد و موانع طبیعی و حوادث ناگوار، آنان را به ناامیدی مطلق می‌کشاند. گرچه این بخش از بخشهای دیگر ملال‌آورتر است، اوضاع گوناگون، مردم بسیار عجیب و چشم‌اندازهایی را که غالباً به مناظر پرووانس تعلق می‌یابد، پیش چشم می‌گذارد. دوده در 1868 اولین رمان خود را به نام لوپتی شوز Le Petit Choose انتشار داد که بیش از پیش او را به توده مردم شناساند و موجب شد که به همکاری با روزنامه‌های معروفی چون فیگارو Figaro و ایلوستراسیون L’Illustration و دیگر روزنامه‌ها دعوت شود. رمان لوپتی شوز تقریباً زندگینامه دوده و شامل بسیاری از خاطرات اوست، چون تغییر محیط خانوادگی، نقل مکان از شهرستانی به شهرستان دیگر و توجه به تفاوت اخلاقی افراد که هرگز به سبب ارتباط ظاهری از میان نمی‌رود، دوره تحصیل در مدرسه و پس از آن کار مشقت‌بار در کارخانه ذوب فلزات. کتاب در ضمن شامل قسمتهایی دیگر است که چندان با زندگی نویسنده تطابق نمی‌یابد. لوپتی شوز شاهکار کوچکی است با بینشی دقیق و رنگی شاعرانه و تأثرانگیز و پرجاذبه که پیروزی پایداری به دست آورد. دوده که پیوسته شوق به تئاتر را حفظ کرده بود، در 1872 نمایشنامه زنی اهل آرل L’ Arlesienne را از کتاب نامه‌هایی از آسیای من استخراج کرد و در سه پرده بر صحنه آورد. آهنگی که ژورژ بیزه Bizet برای این نمایشنامه ساخت، موجب پیروزی و جاودانگیش گشت. سال بعد، دوده مجموعه داستانهای دوشنبه Contes du lundi را منتشر کرد که بر شهرت او افزود. این مجموعه شامل چهل قصه است که جنگ کوتاه، اما وحشتناک 1870 و محاصره پاریس و همه چیزهای دیگر این زمان را وصف می‌کند و کسی نتوانسته است چون او این اوضاع و حوادث دردناک را در چندین صفحه بگنجاند. طبیعی بودن، سادگی و روانی این اثر روح داستان‌نویسی جنوبی را منعکس می‌کند. داستانهای دوشنبه پیروزی بسیار یافت و بر توده مردم اثری نیکو برجای گذاشت. دوده جز داستانهایی که درباره پرووانسس و زندگی مردم آن نوشته، چندین رمان نیز درباره پاریس و محیط اجتماعی آن انتشار داده است. وی که مدتها منشی مخصوص دوک دومورنی بود، توانست درباره طبقه‌های مختلف اجتماع و زندگی جامعه اشرافی پاریس مطالعاتی انجام دهد که به خلق رمانهایی از این قبیل منجر شد: فرومون کوچکتر و ریسله بزرگتر Fromont jeune et Risler aine (1874)، سرگذشت دختر فقیری که به عنوان همبازی دختر ثروتمندی به خانواده او راه یافته و به پسر خانواده دل سپرده است. از این زمان نمایشنامه‌ای اقتباس شد که در 1876 بر صحنه آمد. رمان ژاک Jack (1816) از نظر احساسی با کتاب لوپتی شوز مشابهتهایی دارد، خاصه از نظر وصف دقیق اشخاص داستان و ترسیم بعضی از صحنه‌ها روش نقل را در قصه‌های دیکنز به یاد می‌آورد. از این رمان نیز نمایشنامه‌ای اقتباس شد که در 1881 در پاریس به اجرا گذاشته شد. رمان ناباب  Nabab (1877) رمان آداب و رسوم پاریسی و سرگذشت یکی از بزرگان تونس است که به فرانسه می‌آید. شاهان در تبعید Les Rois en exill (1879) که به «سبک پاریسی» دوده تعلق دارد، شرح حال شاه کوچکی از سرزمین تخیلی بالکان است. شاه که به وسیله شورشیان از سلطنت معزول گشته و به پاریس آمده است، ابتدا با عده‌ای از هواخواهان خود به سلطنت و پیروزی دوباره می‌اندیشد، اما کارش به مسیری تازه از زندگی می‌افتد و به عیش و نوش و لذت از محیط پاریس، می‌انجامد. از داستانهای دیگر دوده که مربوط به «سبک پاریسی» اوست، این داستانهاست. سافو Sapho (1884) که از آثار بسیار مهم دوده به شمار می‌آید. موضوع این داستان بسیار ساده است، اما از تحلیل روانی و بیان واقعیت خاص بهترین رمانهای نیمه دوم قرن نوزدهم برخوردار است. کتاب جاودانی L’Immortel (1888) به سبب هجو تندی که از آکادمی فرانسه در آن به عمل آمده بود، شهرت بسیار یافت و سالهای طولانی موجب مباحثه‌ها و مشاجره‌ها و حمله‌های تند به کسانی گشت که جلو آزادی هنر را می‌گرفتند، خاصه نمایندگان آکادمی که با روح ارتجاعی خود، درهای آکادمی را به روی بهترین نویسندگان زمان می‌بستند. این رمان از شیوه نگارش دوده و روانی و وصف بسیار غنی و لحن طنزآمیز برخوردار است. دوده با آنکه در داستانهای خود، از مشاهدات و واقعیتها استفاده کرده، نتوانسته است مانند نویسندگانی چون فلوبر یا زولا در نقل وقایع جنبه بیغرضی و بی‌نظری را رعایت کند. وی که از حساسیتی شدید برخوردار بود، نسبت به بدبختیهای مردم ضعیف و طبقه پایین جامعه همدردی و عطوفتی فراوان نشان می‌داد و از آنان در برابر اقویا دفاع می‌کرد. دوده از جهت علاقه به ضعفا به دیکنز شباهت داشت و در واقع نمی‌توانست چیزی را وصف کند که فکر و روح او را به هیجان نیاورده باشد. دوده به سبب تلفیق شکل خاص داستانپردازی با واقع‌گویی و لحن ملایم و طنزآمیز، نویسنده‌ای ممتاز به شمار می‌آید. رمانهای او که بیشتر به سرزمینهای جنوب و زادگاهش ارتباط می‌یابد، با نشاط و بذله‌گویی خاص آمیخته است، اما نمایشنامه‌هایش که بیشتر پیرو سبک ناتورالیسم است، چندان توفیقی نیافته است. مرگ دوده به دنبال سی سال درد بیماری و رنجوری اتفاق افتاد. از او دو پسر باقی ماند به نام لئون و لوسین که هردو به راه نویسندگی افتادند. لوسین زندگینامه پدر را با عنوان زندگی آلفونس دوده در 1941 منتشر کرد.

آلفونس دوده از آغاز تأسیس آکادمی گونکور Goncourt از اعضای فعال آن به شمار می‌رفت.