پس از اعلام جمهوری توسط آتاتورک از جمله کارهای بزرگ او تغییر الفبا از عربی به لاتین بود که اثرات مثبت و منفی زیادی داشت. خیلی ها نقش این عمل را در پیشرفت اقتصادی و اجتماعی ترکیه خیلی زیاد می دانند. البته در عوض ارتباط نسل جدید ترکیه با گذشته و تاریخشان تا اندازه زیادی قطع شده است، چرا که اکثر منابع تاریخی ترکیه با الفبای عثمانی نوشته شده است. البته هر انقلابی هزینه هم دارد.

در این که خط عربی خط مناسبی برای کتابت زبان ترکی نمی باشد، شکی نیست. چرا که تعداد حروف صدادار در زبان ترکی ۲ برابر عربی هست با حذف سه حرف دخیل تعداد آنها به ۹ حرف می رسد. پریشانی و تشتت رسم الخط ترکی با استفاده از خط عربی را می شود در حال حاضر در کتابت ترکی در ایران دید. در ایران هر کسی ترکی را به سبک خودش می نویسد.

مثلا Göl Üstü را به صورت گول اوستی، گل اوستی، گول اوستو، گل استو و گل آسته و گل ایسته و ... می نویسند و مشکل آوانگاری فونتیک با الفبای عربی و دلایل ديگری از قبیل اتوماتیک سازی خط و معکوس پذیری در ترجمه از یک زبان به زبان دیگر توسط سیسم های کامپیوتری و دلایل بسیار دیگر باعث شده تا زبان تركي با الفباي لاتين یا با اندكي تغييراتی در آن نگاشته ‌شود. مثال های زیادی از این دست را می شود زد.

یکی از مشکلات زیاد الفبای عربی بخصوص در نگارش ترکی خراسانی در خراسان بزرگ که به تعبیری زایشگاه زبان و فرهنگ و باورهای اعتقادی تمام ترک های ایران، آذربایجان و ترکیه می باشند این است که در نگارش این زبان دراین استان، هرکسی به اجتهاد خود عمل می کند و راه و روشی بر می گزیند و به سبک و سیاق خودش با استفاده از الفبای و قوانین دستوری دیگر زبانها از جمله: فارسی، عربی بااعراب، عربی بی اعراب، کردی، لاتین و انگلیسی و .... می نویسد! و با این عمل خود خواسته و ناخواسته ، باعث پراکندگی شده و سر درگمی خوانندگان این زبان بوجود می آورند و ضربات سنگینی بر پیکر زبان ادبی ترکی خراسانی که زمانی از نظر تاریخ ادبیات ترکی حرف اول را می زد، می زنند. رسانه های رسمی و بسیاری از وبلاگ های فارسی (بانیت خاص!) نیز برای ضربه زدن به این زبان بر طبل این تششت و حتی انشعابات متعدد از قبیل ترکی بجنوردی ترکی خراسان شمالی ترکی.... و تبلیغ گویش و لهجه نگاری بجای زبان ادبی می کوبند.

از طرف دیگر، الفبای لاتین استانبولی نسبت به الفبای لاتین آذربایجانی مرسوم در جمهوری آذربایجان نقایص زیادی دارد و به نظر می رسد خط الفبای لاتین ترکی آذربایجانی کاملتر است. چرا که:

1- در این الفبا هرحرف به یک شکل نوشته شده و در خواندن نیز فق به صورت تلفظ می شود. و این نوع آوا نگاری باعث شده است تا نیازی به ماده درسی دیکته در مدارس نباشد.

2- در الفبای لاتین استانبولی صداهای " ق " و " خ " وجود خارجی ندارد. بعد از تغییر الفبا، مردم ترکیه تقریبا این دو حرف را فراموش کرده اند. "ق" جای خودش را به " ک/K "و " خ "  جای خود را به " ح/ H " داده است. چنانکه در حال حاضر به قارداش، خرم، خاتون و خوراسان می گویند ( و می نویسند): کاردش، حرم و حاتون و حوراسان!.

3- صداهای " اَ  /فتحه "  و " اِ  / کسره " هر دو با نماد " ا / E " نشان داده می شوند دراین حالت کسی که با ترکی آشنا نیاشد می ماند که " اَ /فتحه " تلفظ بکند یا "  اِ / کسره " . در حالی که درالفبای لاتین آذربایجانی، " اِ / کسره " را با e "  "و  " اَ / فتحه  " را با  " Ə " نشان می دهند.

۴- بایستی یادآور شد که ملت ترکیه، تحت شدیدترین آسـیمیـلاسیون قرار دارند. دو حرف «ق و خ» از، الفبا حذف شده اند ولی از گویش مردم شهرهای کوچک و روستا ها، نه!
در ترکیه نیز، هر کس که به سیاق قدیم، ترکی را همراه با دو حرف مذکور صحبت می کند روستائی کم شعور تلقی می شود!، و این گام اولِ این پروسه است. در ترکیه نیز نام روستا ها و حتی مناطق تغییر داده می شود! بایستی بدانیم که این مردم نیستند که دو حرف مذکور را از یاد برده اند، بلکه رسانه های ترکیه شدیداً شیوه جدید گویش را تبلیغ می کنند! کسانی هم که با لحن اصیل سخن می گویند، برای جلوگیری از تحقیر،به اجبار لحن جدید را یاد می گیرند. به نظر می رسد این لحن جدید، بیشتر برای قطع ارتباط ملـل ترک با یکدیگر بوجود آمده باشد.
- در جنگ جهانی اول ترکیه جنگ را باخت و توسط متفقین آن زمان اشغال گردید و اعلام جمهوری در آن کشور (1923) در واقع سازشی بود بین متفقین و برخی از نظامیان و سیاست مداران ترکیه و پس از اعلام جمهوری، تورکیه روابط خود را با ترک های خارج از آن را قطع نمودند و طرفداران اتحاد ملت ترک در ترکیه را خانه نشین و از ترکیه دور نمودند و جالب است بدانید که آتاتورک پرستان دوران آتاتورک و پس از آتاتورک ( امثال ایسمت اینونو، جلال بایر، تورکوت اؤزال، محمد آغیر و ...) اصلا تورک نبودند و سرنوشت ملت بزرگ تورک نیز برایشان اهمیتی نداشت و می گفتند ترک ها در شوروی و ایران روس و فارس شدند و ما نیز باید یواش یواش زبان تحصیل را انگلیسی نماییم.

فروپاشی شوروی و بر پایی پنج جمهوری تورک نه فقط ترک های اسیر را بلکه ترک های تورکیه را نیز دوباره به حرکت در آورد و اکنون در ترکیه از "یئنی تورکیه" زیاد صحبت می کنند و همه چیز در حال تغییر است و تورکیه دارد یواش یواش خودش را با ترک های خارج از آن هم آهنگ می کند و البته که بعضی کارها زمان می طلبد.
اسماعیل سالاریان - زبان و ادبیات ترکی خراسانی