آثار بدست آمده در سنگ نوشته های دره ینی سی در قرن ششم و سنگهای مسطور کناره های رودخانه اورخون (معروف به کتیبه های اورخون) در قرن هشتم، واحد بودن این ملت را ثابت می نماید. از آثار بجا مانده دیگر ، قدیمی ترین کتاب ترکی (اغوزنامه) است که به خط اویغوری نوشته شده است که با کتاب دده قورقود همخوانی دارد. در هزاره میان 500  و 1500 میلادی ملل ترک زبان به دلیل پیشروی مکرر به سمت باختر ، به سراسر آسیای مرکزی تسلط یافتند. زبان ترکی طی قرون تحت تأثیر قبچاق و قوماق قرار گرفت بطوری که اغوزهای قدیم (ترکان شرقی) و ساکنین محدوده های دریای خزر و دریای سیاه و باکلان هم به آن دو لهجه سخن می گفته اند. ولی در قرن دهم میلادی در بین ترکان شرق لهجه خاقانیاو در قرن دهم میلادی و در قرن چهاردهم لهجه جغتایی(جاغاتای) (ازبکی قدیم) که زبان مشترک ادبی آسیای مرکزی بشمار می آمد، کاربرد داشته است، تأثیر زبان جاغاتای راحتی در اشعار دولت محمد آزادی پدر شاعر ترکمن مختومقلی فراغی نیز می توان یافت.
در قرن پانزدهم میلادی زبان ترکمنی قسمت تأثیر تحولات بنیادی از زبان جغتایی پیراسته گشت.
خط ترکمنی:
خط ترکمنی که قبل از تسلط اعراب به آسیای مرکزی همچنان که گفته شد در دوره اغوزی ، اویغوری ، بوده  که با تسلط اسلام و رواج الفبای عربی ، آن خط از بین رفته و خط ساده معمولی با 24 حروف بی صدا و 9 حرف صدا دار (مصوت) جانشین آن گردیده است.
با تغییرات مختصر حروف در سال 1923-1925 الفبای عربی تا سال 1929 در میان ترکمنهای ترکمنستان  معمول بوده است . این خط با ز با تغییراتی اندک در سالهای 1930، 1936، 1937 انجام گرفت تا سال 1940 معمول بوده است بعد از این سال خط «سیریل» بوجود آمده بدین روی برای تطبیق این  خطها به آوای زبان ترکمنی تلاش هایی انجام گرفت. اکنون اکثر زبان شناسان ترکمنستان معتقدند برای نشان دادن تفاوت مصوتهای کوتاه و بلند بهتر است بجای خط معمولی از خط لاتین استفاده شود.
ویژگی ها زبان ترکمنی :
زبان ترکمنی از لحاظ ویژگی های زبانی در رده زبانهای ملتصق شمرده می شود. از خصوصیات چنین زبانهایی آن است که به هنگام اشتقالات لغات، هجاهایی به ریشه اصلی افزوده می شود ولی ریشه اصلی از افزودن هجاها هیچ گاه تغییر نمی کند. و هر چه به او افزایند به آخرش الحاق می شود. در ضمن دارای هماهنگی اصوات، نداشتن علامت جنیس و تنوع و نظم افعال می باشد.مصوت ها (حرفهای صدادار) در صحیح خواندن و صحیح نوشتن خط ترکمنی نقش عمده ای دارند، می توان گفت صداها و تن صداها و فقط مصوت ها تعیین می کند، بدون در نظر گرفتن حروف مصوت در لابلای حروف بی صدا در واقع خطی به نام خط ترکمنی نخواهد بود، بنابراین کاربرد آنها را در خط باید شناخت و در این راه باید همت گماشت.
در زبان ترکمنی از لحاظ فونتیک اغلب کسره به (ی) تبدیل می شودبه طور مثال در زبان ترکی آذری ، واژه گئجه(شب) در زبان ترکمنی (گیجه) تلفظ می شود.
از سویی (ز) تبدیل به (ر) می گردد. بطور مثال ترک های آذری ها به اصطلاح (نمی نویسد) (یازماز) می گویند ولی ترکمنها آن را (یازمار) تلفظ می کنند. همچنین بجای(و) حرف(ب) جایگزین میگردد بعنوان نمونه بجای وئر(بده) گفته می شود(بر)و بجای اولماق(شدن) می گویند (بولماق) از جهتی در ابتدای بسیاری از کلمات در زبان ترکمنی (م) بجای (ب) تلفظ می شود. بطور مثال در زبان ترکی (من) بجای (بن) ، مین(هزار) بجای (بین) و مرنی (این را) بجای (بونو) در زبان ترکمنی قرار می گیرد.
لهجه های ترکمنی:
قبایل و طوایف مختلف ترکمنی در طی فرآیند تحول پذیری و ارتباطات تاریخی با اقوام و ملل مختلف ، تأثیر و تأثراتی را به یکدیگر گذارده اند، که نتیجه آن نفوذ برخی از لحاظ ترکمنی در زبانهای دیگر و نفوذ لغات و اصطلاحات سایر ملل در زبان محاوره ای ترکمنی است. هر یک از طوایف ترکمنی بر مبنای مناطقی که در آنجا زندگی می کنند، گویش و لهجه های مخصوص به خود را دارند. و یک لغت و یک معنا به چند صورت و چند جور تلفظ می گردد. بیشترین تفاوت، در گویش بین دو طایفه یموت و گوکلان دیده می شود که از نظر موقعیت جغرافیایی از هم دورند.
تقسیم بندی لهجه های ترکمنی:
در یک تقسیم بندی، لهجه های ترکمنی را می توان به دو شیوه تفکیک کرد: ترکمنی خالص ، ترکمنی مخلوط.
ترکمنی خالص: مانند شیوه اقوام یموت، گوکلان ، تکه ، ارساری ، سمالیر ، صاریق که هر کدام لهجه خاص و تقریباً خالص را  دارند.
ترکمنی مخلوط: که در حوالی مرز ایران و ازبکستان به این گویش گرایش دارند.
در شیوه اخیر تأثیر ازبکی صرف می شود. بجای آلیوام (می گیرم) به شیوه خازارلی(آله من) و شیوه مانیشلاق( آلامن) و شیوه نوخزر(آلامان) تلفظ می شود.
در مثالهای زیر تفاوت لهجه ای در برخی کلمات بچشم می خورد:
خواندن ( باق- گوُزله- اُوقاماق)
نگاه کن( باق – گوُزله – سه رات- وه لله)
آواز(اواز- اوُواز).
این نوع لغات همه لهجه و گویش طایفه ای از طوایف ترکمن است ، اکثر آنها اشتقاق مشترکی داشته و این تفاوت سلیقه و گویش قراردادی بوده و بنائی غلط شمرده و نفی می گردند.
منبع : یاپراق