فصل زمستان در شمالغرب کشور بسیار طولانی و سرد بوده و یکی از آیین‌های ویژه این منطقه از ایران شب چله است.

مردم استان‌های شمالغرب کشور و به ویژه ترکان آذربایجان همیشه برای زنده نگه داشتن این شب به یادماندنی برای خود آداب و رسوم ویژه‌ای دارند.

در زمان‌های قدیم که زندگی ماشینی به روال امروز نبود و صفا و صمیمیت در بین مردم و خانواده‌ها بیشتر از امروز بود، در شب یلدا خانواده‌ها بدون ریخت و پاش‌های امروزی و خیلی ساده در کنار یکدیگر و دور هم جمع می‌شدند.

 

*خونچه

از آداب و رسوم شب یلدا در بین مردم ترک استان زنجان که از قدیم مرسوم بوده ارسال "خونچه" برای نوعروسان بوده است.

این خونچه‌ها با شیرینی، پرتقال، سیب، انار، هندوانه، آیینه و پارچه که با پولک و تور تزئین شده و در زمان غروب آفتاب زنان فامیل نیز هدایایی به رسم یاری به منزل داماد آورده و به جشن و پایکوبی می‌پردازند.

«خوانچه» و یا به تلفظ آذربایجانی‌ها، «خونچا» به تحفه‌ای گفته می‌شود که خانواده داماد در شب یلدا برای خانواده تازه‌عروس می‌فرستد.

چیله گئجه سی درست زمانی که ریش سفید خانواده با چاقو هندوانه را می‌برد، می‌گوید "قادا بلامیزی بو گئجه کسدخ" (بلایای خودمان را امروز بریدیم.

در استان زنجان پوست‌های میوه و اشغال‌ها را در آب روان ریخته و این رفتار را خوب و خوش یمن می‌دانند.

بعد از خوردن تنقلات و میوه بزرگان خانواده به نقل حکایات و داستان‌هایی از حماسه‌های ملی سرزمین ترک آذربایجان  نظیر، اصلی و کرم، بایاتی خواندن و ضرب‌المثل پرداخته و تا پاسی از شب به صحبت و گفت‌وگو مشغول می‌شوند.

 

*هندوانه شب چله

نخستین میوه که از یادآوری شب چله به ذهن خطور می‌کند، حضور «هندوانه» در این مراسم است که مظهر شیرینی، خونگرمی، سرسبزی و سرخ‌فامی، شادابی و سرزندگی است.

در مناطق ترک‌ که در قدیم ارتباطات به آسانی امروز نبود، از اواخر تابستان مقدار زیادی هندوانه و خربزه در تور گذاشته و آن را از سقف آشپزخانه آویزان می‌کردند تا در هوای آزاد خراب نشود و یا اینکه در کاه قرار می دادند.

اما اکنون هندوانه مردم آذربایجان، از شهرهای گرمسیری نظیر میناب، دزفول و اهواز تأمین شده که در برخی موارد قیمت آن در شب یلدا به کیلویی 3 هزار تومان می‌رسد.

اکثر مردم استان زنجان در شب یلدا چیلله قارپیزی (هندوانه چله) خورده و معتقدند با خوردن هندوانه، لرز و سوز سرما به بدن آنها تاثیر نداشته و اصلا سرمای  زمستان را حس نخواهند کرد.

"هندوانه" برای شب چله لازم و این رسمی است که تاکنون بدون تغییر باقی مانده است، از همین منظر بوده که می‌توان در میان خوانچه‌های خانواده داماد برای خانواده عروس هنوز آن را مشاهده کرد!

 

*آجیل

آجیل هم یکی دیگر از ملزومات شب چله بوده و آجیل آذربایجان که به لحاظ کیفیت و تنوع، زبانزد خاص و عام است همواره حضور موثری در این مراسم دارد.

در سال‌های دور، تنقلات شب چله، به تخمه، پشمک، سنجد، قیسی، برگه زردآلو، بادام و گردو ختم می‌شد.

اما اکنون، در سفره شب یلدای مردم استان زنجان انواع آجیل‌های تشریفاتی! نظیر: پسته، فندق، مغز بادام و گردو و انواع میوه‌های گرمسیری نظیر، پرتقال، نارنگی، و حتی موز و نارگیل را می‌توان مشاهده کرد.

 

*کرسی، لبو و هویج زرد

در زمان‌های قدیم لبو فروشان لبو را بر روی دوش خود گرفته و با گشت در بین کوچه و بازار و عبارت "داغ چغندور واریم، گل آپار" (لبوی داغ دارم بیا و ببر) آن را به فروش می‌رساندند.

برپایی کرسی برای گرم کردن اعضای خانواده در سالیان قدیم و همچنین قرار دادن خرما، پنیر، گردو و کشمش بر روی آن و همچنین "آسما اوزوم"( انگور آویزان) به عنوان غذاهای اصلی جایگزین شام‌های پر خرج امروز بودند.

خوردن هویج زرد در شب چله در زمان‌های قدیم در استان زنجان یکی از رسم و رسومات این روز بود که هویج زرد را به گلیم‌های روی کرسی کشیده و آن را تیمز کرده و میل می‌کردند.

 

*کوندالا

در سالیان پیش  که زمستان‌ها بسیار سخت بود و سرمای آن سوز بیشتری داشت و لوازم گرمایشی امروزی وجود نداشت، بانوان زنجانی برای گرما بخشیدن به شب چله در روزهای نخست پاییزی اقدام به تهیه نوعی سوخت سنتی به نام "کوندالا" می‌کردند.

"کوندالا" به صورت گداخته در داخل یک سینی و در زیر کرسی قرار می گرفت و گرمای شادی آوری را به اتاق می‌بخشید.

"کوندالا" سوخت سنتی ترکیبی از زغال و خاکستر درخت مو بود که با کمی آب ترکیب شده و شکل گلوله ای پیدا کرده و مورد استفاده درطول زمستان قرار می گرفت.

علت نامگذاری آن به کوندالا در واقع شکل گلوله‌ای آن است و امروز نیز "کونده" همان معنای گرد و شکل گلوله‌ای را دارد.

 

*یلدا در ادبیات

قــــاری‌ننه گئجـه نــاغیل دینـــده/کولک قالخوب قاپ باجانی دوینده

من قــاییدوب بیرده اوشــاق اولیدیم/ بیر گول آچوب اوندان سورا سولیدیم

شهریار شاعر شیرین سخن آذربایجان شب‌نشینی‌های زمستان و نقل داستان‌ها و روایات را در منظومه پایدار «حیدر بابایه سلام» چنین به تصویر منظوم کشیده است.