گنجه لی نظامی نین تورکی دیوانی
نظامینین اثرلری باشدان باشا تورک بیر شاعیرین یارادیجیلیغی ساییلیر. نظامی اثرلرینین هامیسیندا تورک اولدوغونا، تورکانه گئدیشلره اشاره لر ائدیر و اؤزونون تورک اولدوغونو دفعه لرله دیله گتیریر:
پدر بر پدر مرمرا ترک بود که هر یک به نیرو یکی گرگ بود
او، تورک کلمهسینی و تورک اولماغینی مقدس سایاراق، حتی پیغمبرین معراجا گئتمه یینی ده ترکتازی آدلاندیریر و پیغمبری بئله مدح ائدیر:
زهی ترکی که میر هفت خیل است
سلجوق شاهی اولان سلطان سنجره یازدیغی شعرده، عدالت، صداقت و گؤزه للیگی تورکلرین خصلتی بیله رک یازیر:
دولت ترکان که بلندی گرفت مملکت از داد پسندی گرفت
چونکه که تو بیدادگری پروری ترک نه ای، هندوی غارتگری
نظامی تورک اولدوغونا گووه نیر، اوغلونا دا ترکزاده اولدوغونو ایناندیری:
اگر شد ترکم از خرگه نهانی خدایا ترکزادهام را تو دانی
نظامی سئوگیلیسینی قیپچاق تورکلریندن اولاراق اؤیور و دئییر:
پرندش درع وز درع آهنینتر قباش از پیرهن تنگ آستینتر
سران را گوش بر مالش نهاده مرا در همسری بالش نهاده . . .
نظامی اؤز تورکجه اثرلرینه ده دفعهلرله اشاره ائدیر و دئییر:
ترکیام را در این حبش نخورند لاجرم دوغبای خوش نخورند
بئلهلیکله نظامینین دئدیگینه گؤره، شاعیرین خوش دوغباسی شاعیرین آنادیلینده دیر کی سارایلار بگنمیرلر و لاجرم اوندان محروم قالیرلار، چونکی آخستان بیگ کیمی پادشاهلار شاعیردن فارسجا و عربجه شعر ایسته ییرلر و شاعیر آنادیلینده یازماغی ترجیح ائدیر. سعید نفیسی دیوان قصاید و غزلیات نظامی گنجوی کتابیندا، هم بو قونویا اشاره ائدیر و هم مصرده خدیویه کتابخاناسیندا نظامینین تورکجه دیوانینین الیازماسینا اشاره ائدهرک اونو قبول ائدیر .
حكیم نظامی گنجوی ایران ادبیاتینـین ان گؤركملی شاعـرلریندن بیری، فارس ادبیاتینـین اساسلاریندان اولاراق، آذربایجان تورک ادبیاتینـین دا بـانیلرینـدن سایـیلیر.
حكیم نظامی “خمسه” آدلی اثرلری ایله دنیادا شهرت قازانمیش و یوز ایللـر بویو شاعـرلرین الهـام قاینـاغی اولاراق، چـوخلاری نظـامینـی یانسـیلاماغا چالیشمیشلار و هر زمان نظامی ادیبلرین و شاعـرلرین دقَت مركزینـده اولـوب، بو گون ده تازا تاپینتیلار اساسـیندا بوتـون دونیـا دقتـینـی اؤزونـه چكمیشـدیر. نظامینین توركجه دیوانی نـین الیازما نسخه سی اله گلدیكده بو گون بـو الیازمـا نسخه نین یایـیلماسی، دیوانین تدقیقی ـ تنقیدی متنین چاپ اولماسی آذربایجـان تورک ادبیاتیندا بیر دؤنوش نقطه سینه چئوریلیر.
۰۲ـ جی یوز ایلین اوّللریندن، نظامینین توركجه دیوانینـین وارلیغـی ادعـا اولونوردو. آمما الده بیر فاكت یوخ ایدی، الیمیزده اولان فاكتلار یـالنیز شاعــرین فارسجا اثرلرینده سپیلن بیتلر ایدی كی، اونـون توركجـه یازیـب ـ یاراتماسـینا ایشارهلر اولونوردو. روس مستشرقلری، “برتلس” كیمی آذربایجان فولكلورونـون و كولتورونون، هابئله خلق دیلینین ائتگیلرینـی نظـامی اثرلرینـده گؤسـترمه یـه چالیشیردیلار. بو آرادا پروفسور حمید آراسلینین نظـامی دیوانینـدا آراشـدیردیغی آتالار سؤزلری و اونلارین تورک ـ آذربایجان كولتوروندن آلیـب فـارس ادبیاتینـا اتحاف ائتدییینی اورتایا چیخاریر و آیری ادیبلر اوچون فاكتلار الده ائـدیر. یئنـی آچـیلان بحـثلـرده بـو ملمع لـرین و دئییملـرین نظـامیدن اؤنجـه هـئچ فـارس شاعـرینین دیلینده اولمـادیغی و سـونراكی شاعــرلرین نظـامیدن آلـدیقلاری نظریه لر طرح اولونور. آراسلینین بو آراشدیرمالاری بوتون یازیچیلاردا نظامینین توركجه دیوانی اولدوغو بیر گوجلو اینام یاراتـدی و اونـدان سـونراكی ادیـبلـر و آراشدیریجیلار بو آراشدیرمالاری داوام وئره رک، نظامینین توركجه دیـوانینـین دالیجا گزمه یه باشلادیلار. بو آراشدیرمالار آراسـیندا نظـامینـین خمسـه سـینده یـازیلان كیچیـك حــكایه لـره یـول آچیلـدی. بـونلارین خلـق آراسـیندا اولان حـكایه لره اوخشارلیغی یئنی بیر مرحله یه دؤندو، سونرا دده قورقود بـویالاری ایلـه خمسهده گلن حكایهلرین بنـزرلییی آراشـدیرما موضـوعلارینـا چئوریلـدی و بـو داستانلارین دده قورقود كـتابیندان آلیندیغی فـكرلر ایرَلی سورولدو و تدقیقلر بـو اینامی گوجلندیریر و دده قورقود كـتابی نظامینـین الهـام قایناقلارینـدان بیـری اولدوغو فـكر اورتایا چیخدی. بورادا ایكی ایرهلیله مه بیرگه قاباغا سـورولدو: بیـری نظامیدن اؤنجه دده قورقود داستانلاری نین یازیلیش مسئله سی و نظامی چاغینـدا بو داستانلارین خلق ایچینده یایغین صورت تاپماسی؛ ایكینجی بو كی نظامی بیر تورک دیللی شاعـر اولاراق فارسلارین استفاده ائـدهجهیینـی نظـره آلیبـان بـو داستانلاری اؤز خلقیندن آلیب فارسلارا اتحاف ائتمه سیدیر.
ایراندا كئچن جریان بوتون احتیاط ایله بو موضوعا توخونوردو. صمد بهرنگـی بو مسئله نی دقیق دوشونَرک قـیسا و داغینیق مقالهلرینده اونـا اشـاره لر ائتـدی، دكتــر صــدیق، بــرتلسین كتابینی فارسـجایا چئویردیكــده بئلــه موضــوعا توخونموشدور.
بیز نظامی نین توركجه دیوانینین اولدوغونو، ایلك اؤنجه فارسجا دیوانینـداندوشونوروک. نظامی بیر تورک دیللی عایله ده دنیایا گلیب بوی آتـیب، یاشاییب و شاعـر اولموشدور. فارس ادیبلری ده بونو انكار ائـده بیلمـه ییـبلـر. نظـامی فخـر ائدهرک اؤزونو تورک بیلیر و سسینی اوجالداراق دئییر:
پدر بـر پـدر مـر مـرا تـرک بـود
كه هریك به نیرو یكی گرگ بود
خمسهده اؤزونون “اكدش” اولدوغونا اشاره ائدیر:
نظامی اكدشی خلـوت نشـین اسـت
كه نیمی سركه نیمش انگبین است
نظامی نین اكدش اولدوغونا، آتاسینـین تـورک اولـدوغو یئتـر، نظـامینـین قادینی و حیات یولداشی دا تورکدور. آفاق یا آپباق. شاعـرین حیـات یولداشـی دربند حاكمی طرفیندن بیر كنیز كیمی اونا گؤندریلمیشدیر، آنجـاق نظـامی آفاقـا كنیز گؤزو ایله باخمامیش، بلكه اوره یین اونا تاپشیرمیش، نه یـازیق كـی تئـز ده الدن وئرمیشدیر. نظامی اؤز سئوگیلی سی نین اؤلمه سیله اوغلونو تانریا تاپشیریر و اونو ترکزاده آدلاندیریر بئله تانیتدیریر:
اگــر شــد تــركم از خرگــه نهــانی
خـــدایا تـــرکزادهام را تـــو دانـــی
نظامی نین فارسجا یازیلان خمسه سـینده “تـورک ” سـؤزو و اونـدان یارانـان یوزلرجه تركیبلر و دئییملر ایشلنمیش، تـرک، تركـی، تركانـه، تركـان، تركتـاز، ترکوش و… یوزلرجه ایشه آپاریلمیش و هامیسیندا شاعــرین هـدفی تـورکدن متانت، شجاعت، گؤزه للیك، یاخشیلیق، قورخمازلیق، اورهكلیلیـك و… اولموشـدور. شاعـر حتّا مدح ائتدییی شاهلاری تورک اولدوقلارینا گؤره اؤیور و پیسـلیك لـری اونلاردان اوزاق بیلیر:
دولت تركان كه بلندی گرفـت
مملكت از داد پسـندی گرفـت
چونكه تـو بیـدادگری پـروری
ترک نهای، هنـدوی غـارتگری
عدالت قورماغی تورکلرین خصوصیتی ساییر. بو نظامینین توركلره آرتــیق سئوگیسینی گؤسترمكده دیر. نظامی حتّی پیغمبرین مدحینده بئله سؤیله ییر:
“زهی تركی كه میر هفت خیل است”
پیغمبرین معراجا گئتمهسینی “تركتازی” آدی ایله یاد ائـدیر. نظـامینـین بوتون قهرمانلاری توركانه گئدیشلری ایلـه تعریفلـهنیـر، حتّی فرهـاد، اسـكندر، شیرین، لیلی، فارس، عرب، مقدونیه لی اولورسالار دا یاخشـی اولـدوقلاری زمـان شاعـر اونلاردان تورک عنوانی ایله آد آپاریر.
اما، تاسف یئریدیر کی بیر سیرا فارس ادیبلری آشاغیداکی نئچه بیتی الده توتوب، نظامینین تورک دیلینه قارشی اولدوغونو؟! ادعّا ائدیرلر:
تركی صفتی وفای مـا نیسـت تركانه سخن سزای ما نیسـت.
اما گلین بیر دفعه بو بیتلری اؤزوموز اوخویاق. بو بیتلر، لیلی و مجنون اثرینین “سبب نظم کتاب” باشلیغی ایله قلمه آلمیشدیر. بورانی بیرگه اوخویالیم:
روزی به مبارکی و شادی، بودم به نشاط کیقبادی.
ابروی هلالیام گشاده دیوان نظامیم نهاده.
آیینه بخت پیش رویم اقبال بشانه کرده مویم….
در خاطرم اینکه وقت کار است کاقبال رفیق و بخت یار است.
تا کی نفس تهی گزینم وز شغل جهان تهی نشینم؟
دوران که نشاط فربهی کرد پهلو ز تهی روان تهی کرد…
در حال رسید قاصد از راه آورد مثال حضرت شاه.
بنوشته به خط خوب خویشم ده پانزده سطر نغز بیشم.
کای محرم حلقهی غلامی جادو سخن جهان نظامی.
از چاشنی دم سحرخیز سحری دگر از سخن برانگیز.
خواهم که بیاد عشق مجنون رانی سخنی چو درّ مکنون.
چون لیلی بکر اگر توانی بکری دو سه در سخن نشانی.
تا خوانم و گویم این شکر بین جنبانم سر که تاج سر بین…
در زیور پارسی و تازی این تازه عروس را طرازی….
ترکی صفتی وفای ما نیست ترکانه سخن سزای ما نیست.
چون حلقه شـاه یافـت گوشـم از دل بـه دمـاغ رفـت هوشـم…
آیدینجا گؤرونور كی حكیم نظامی بیر گون اوتورموش و بیر ده یرلی اثر یازماغا همّت قورموشدور کی شاه قاصدی گلیب و نظامیدان لیلی و مجنون اثرینی فارسیجا یا عربجه یازماغینی دیله ییر. یئنه آیدینجاسینا گؤرونور کی اوستده گتیردیگیمیز بیت، نظامی دیلیندن یوخ، بلكه آخستان دیلینـدن دئییلمیشدیر. شاه شاعـردن ایستهمیشدیر بو اثری فارسجا و عربجـه قوشسون و توركجه اولماسین. نظامی بو اثـری توركجـه یاراتماغـا جان آتـیرمیش آمما شاه بو ایشین قارشیسینی آلیر. اودور كی ناراحت اولور:
چون حلقه شاه یافت گوشـم از دل به دماغ رفـت هوشـم.
آنجاق بیز نه بونو اینانیریق و نه اونو. بو، افراط تفریطدن باشقا بیر سؤز دئییلدیر؛ امّا بونو دا دئمه لی یم کی فارس ادیبلرینین ایشی ریاکارلیقدان دا بیر آز او یانا، خیانت ساییلیر.
نظامی هفت پیكر “یئددی گؤزل” اثرینده ده توركلری تعریف ائدرک “تركانه اله قلم آلماق”دان اؤزونه اؤیونور. بو اثرده و “در ستایش سخن” عنوانی آلتــیندابئله یازیر:
تركی ام را در این حـبش نخرنـد لاجرم دوغبـای خـوش نخورنـد
vətən diıi news öz səhifələrində Azərbaycan və dünyadan bu günün xəbərləri və şərhlərini təqdim edir