کتاب فُصوص یا فُصوص‌الحِکَم مهمترین اثر ابن عربی و از کتب مشهور تصوف و عرفان نظری است

این حکیم بزرگ که با نام ابن عربی نیز معروف است در شب عید قدیر و در روز ۷ اوت سال ۱۱۶۵ در شهر مرسیه اندلس که امروز در اسپانیا واقع می باشد متولد شد. نام پدرش علی ابن محمد یکی از فضلا و کارگزاران سیاسی دوران بود که با ابن رشد نیز دوستی داشت. ابن عربی بخشی از تحصیلات اولیه خود را در نزد ابن رشد گذراند.


اکنون نوشته دکتر گورای کیرپیک استاد دپارتمان تاریخ دانشگاه غازی در این خصوص تقدیم شما می شود.
ابن عربی در خانواده ای برجسته به دنیا آمد. در ۸ سالگی برا تحصلی علم راهی "ایشبیلیه" و یا "سویللا"ی امروزی گردید و در مکتب درس علمایی چون ابن بشکووال و ابو محمد نشست.
ابن عربی از سال ۱۱۸۵ وارد جریان تصوف شد. وی از سن ۲۰ سالگی صوفی گری را برگزید و همچون صوفیان زیست. وی خود در این خصوص گفته است:" امسال در سایه اسم البدیع خداوند و از طریق کشف و اشراق، به مقام عقل اول رسیدم."
گفته می شود که وی در طول حیات خود با بیش از ۳۰۰ تن از افاضل روزگار دیدار و گفتگو کرده است. همچنین مشهور آن است که ابن عربی از طریق ابوالعباس احمد العرینی به تصوف روی آورده است.
ابن عربی سپس از سویللا به شهر سبت رفته و در آنجا با ابن جبیر آشنا شده است. وی در سال ۱۱۹۶ راهی فاس(مراکش) گردید. در سال ۱۱۹۸ مجددا به اندلس رفت و در شهر گرانادا یا غرناطه با شیخی به نام شکاز هم صحبت شد. مقاصد بعدی وی تونس و مصر است. وی در سال ۱۲۰۰ نخستین بار به مکه مکرمه مشرف شد. سپس راهی مدینه موصل و بغداد شد.
ابن غربی در موصل کتاب التنزلات الموصلیه را به رشته تقریر دراورد و از آنجا راهی آناتولی گردید و به شهرهای اورفا، دیاربکر، سیواس، مالاتیا و قونیه رفت و در پرورش صدرالدین قونوی اهتمام کرد.

ابن عربی که از او به عنوان شیخ اکبر نیز تعبیر می شود، از دوستان نزدیک قیاس الدین کیخسرو اول و عزالدین کیکاووس اول بوده است. وی در قونیه کتاب رسالات الانور را به رشته تحریر درآورد. او پس از تالیف این کتاب عازم مصر و مکه و شام شد. این عربی در شام کتاب فتوحات مکیه و پس از ان کتاب فصوص الحکم را که مهمترین اثر خود است به رشته تحریر درآورد.
فتوحات مکیّه یا گشایش‌های مکّی با نام کامل الفتوحات المکیة فی معرفة أسرار المالکیة والملکیة است. کتاب مزبور، مجموعه‌ای از مکاشفات و فتوحاتی است که در شهر مکّه، در حین طواف کعبه به نویسنده اثر، دست داده است. تألیف این کتاب در طی دو مرحله به انجام رسیده است: مرحله اول، در ۵۹۹ ه. ق در مکه آغاز و در ۶۲۹ ه. ق در دمشق به اتمام می‌رسد؛ مرحله دوم در فاصله سالهای ۶۳۲ تا ۶۳۴ ه. ق به پایان می‌رسد. مجموعاً کتاب فتوحات، حاوی ۵۶۰ باب است که در طی ۶۰ فصل تبویب شده است . پس از اتمام نهایی کتاب در مرحله دوم، ابن عربی، تعلیم آن را به مریدان خود آغاز نمود. عثمان یحیی به صدها نمونه از مسموعات مریدان او از این کتاب، در فاصله سالهای ۶۳۳ تا ۶۳۸ ه. ق اشاره نموده است.
همانگونه که گفتیم کتاب فُصوص یا فُصوص‌الحِکَم مهمترین اثر ابن عربی و از کتب مشهور تصوف و عرفان نظری است. فُصوص جمع واژه «فَص» به معنای نگین است و فصوص‌الحکم نگین‌های حکمت معنا می‌دهد.
این اثر با وجود حجم اندکش، مهم‌ترین اثر ابن عربی است که در اواخر عمرش به رشته تحریر درآمده است. این کتاب ۲۷ فص دارد و هر فص به منزله یک فصل است. هر فص مشتمل بر حکمت‌هایی است که به یکی از پیامبران نسبت داده شده است. البته، مقصود ابن عربی از این پیامبران نمونه نوعی است و از مقامات و ویژگی‌های کلی چنین افرادی در گذشته و آینده بحث می‌کند و هدف او بررسی تاریخی افرادی معین به صورت خاص نیست. وی در مقدمه این کتاب تصریح کرده است که آنچه در این کتاب نگاشته است همان چیزی است که پیامبر اسلام وی را به نگارش آن امر کرده است و فصوص الحکم را در رؤیا به ابن عربی داده است و وی را مأمور کرده است که آن را به اهلش ارائه کند.
وی برترین نماینده اندیشه وحدت وجود است. ابن در فص هارونی از کتاب فصوص الحکم گوید: "عارف کامل کسی است که هر معبودی را ـ در هر صورتی ـ جلوه حق ببیند که حق در آن صورت خاص، عبادت می‌شود."
وحدت وجود مهمترین نظریه عرفان اسلامی در تعریف مشهور، بیانگر آنست که «ذات هستی یکی -بلکه یگانه- است و مصداق آن خدا است و ماسوای آن نمود و ظهور و تجلی او و از شئونات اویند.» هر امر ذاتی وحدت حقیقی دارد یعنی نه تنها یکیست بلکه یگانه است. ذات وجود نیز وحدت حقیقی دارد و بعنوان یک حقیقت لاجرم از یگانگی و صرافت برخوردار است و مصداق آن ذات احدی خداست؛ وجود حق و شئونات وی از آن جهت که به تعدد متحققند، بدون تناقض مصداقی در کنار حقیقت وحدت وجود، به عرض کثرت وجود خواهند بود. از آنجا که حقیقت وحدت وجود سوای مفهوم ذهنی همه‌فهم آن، تنها با شهود عارف دریافت می‌شود از حیت معرفتی به آن وحدت شهود نیز می‌گویند.
ابن عربی در ۱۶ اکتبر سال ۱۲۴۰ در شهر شام و یا دمشق امروز وفات کرد. پیکر او در منطقه الصالحیه شام دفن شده است. پس از اینکه شام در سال ۱۵۱۶ جزء متصرفات عثمانی شد سلطان سلیم یاووز بر سر آرامگاه وی مسجدی بنا کرد.

ترجمه و تدوین: فرزاد صمدلی