یونس امره و تۆرکجه‌میز

بخشی از مقدمه‌ی ترکی دکتر حسین محمدزاده صدیق را که بر «دیوان اشعار ترکی یونس امره» (کلاملار) نگاشته‌اند، به مناسبت انتشار این اثر در زیر می‌خوانیم:

 

 

یونس امره‌نین عظمتی اوندادیر که آرالاریندا یاشادیغی ائللره توجّه ائتمیش و اونلارین خدمتینده اولماقلا گۆوه‌نمیشدیر.

او، بیر چوخ «مناقب» یازان عارفلر ایله فرقلی اولاراق، اؤز فکرلرینی یایماق اۆچۆن تۆرکجه‌میزی بیر صلاحیتلی و غنی دیل کیمی سئچمیشدیر و بو باخیمدان تۆرک ادبیات تاریخینه بؤیوک خدمت ائتمیشدیر و غربی آذربایجان و آنادولودا تورکجه ادبیّاتین گۆجلمه‌سینه‌ده یاریم ائتمیشدیر.

یونس امره تۆرکجه‌میزی تایی تاپیلمایان بیر گۆج و قدرت ایله ایشلمتشدیر. او، اوغوز تۆرکجه‌سی‌نین ان گؤزل و ان خالص شکلینی آلمیشدیر.

یونس امره‌نین تۆرکجه‌سی تمامیله «اوغوز تۆرکجه‌سی»‌نین آذری شیوه‌سیدیر که اؤزۆنۆن ان گؤزل و یۆکسک سویّه‌سینه چاتابیلمیشدیر. اثرده گئدن سینیخماق، قیزدیرماق و ... کیمی کلمه‌لر یالنیز آذری شیوه‌سینده ایشلنن معنالاردا ایشلنمیشدیر. تۆرکیه عالملری آذریجه شیوه‌میزی یاخشی بیلمه‌مه‌دیکلری اۆچۆن، مثلا «اوچماغا دۆرترلر»ی «اوچماغا دارتارلار (؟)» اوخوموشلار. اثرده بعضی عرفانی مفهوملار داشبیان عربجه و فارسجا سؤزلرده واردیر. بونلاردان: توکل، مسرور، مکرمت، شرح، غریو، ناچار، و پایان کیمی کلمه‌لری سایماق اولار.

یونس امره‌نین یئرلی شعورونون بیر علامتی‌ده بو دورکه یابانجی سؤزلری اؤز دیلیمیزین قایدا- قانونلارینا اویغون تلفظ ائدیر. مثال اۆچۆن «آشکارا» یئرینه: «اشکره»، «مژده» یئرینه «موشتولوق» و «موشتوچو» سؤزلرینی ایشله‌دیر. بو حرکت، تۆرکجه‌میزده چوخ اسکی‌دن باشلامیشدیر و سونرالار سلطان ولد، شیاد حمزه، احمد فقیه و عاشیق پاشانین‌دا اثرلرینده گؤرۆنمۆشدۆر.

 

یونس و شاعرلیک

یونس امره، مولانا رومی کیمی، شاعرلیگی هدف و مقصد یوخ، بلکه وسیله سئچمیشدیر و بۆتۆن بیر ساده‌لیک ایچینده شعر یازماغا باشلامیشدیر. اودور که ایندی بیز یونس امره‌نین اثرلرینی «تعلیمی» ادبیات قولونا داخل اولماسی ایله برابر، «رئالیست» و هابئله عرفانی بیر اثرلر کیمی دگرلندیریریک:

1. تعلیمی، اونا گؤره که یونس امره، شعر وسیله‌سی ایله اوخویانلارا درس وئرمگه و سؤزلر اؤیرتمگه چالیشیر. حتی دئدیگیمیز کیمی او کند به کند و اوبا به اوبا دولانیر و خلقه یول گوستریرمیش. شام، بغداد، تبریز، شیراز، سیواس و قیصری‌یه قده‌ر گئدن شاعر، آذربایجان و شرقی آنادولونون اوبا و کندلرینی قاریش به قاریش گزمیشدیر.

2. رئالیست اونا گؤره که اثرلری ساده خلقین دیلی‌نین ان دوغال و طبیعی فورماسیندا یازیلمیشدیر. اونا گؤره که او یۆکسک طبقه‌دن قاچمیش و خلقین گئنیش کۆتله‌لرینه ساری یؤنلمیشدیر.

 

دینی و مذهبی

یونس امره بیر مسلمان و شیعه شاعردیر. بکتاشی طریقینه باغلیدیر. و لاکن اونو شیعه‌ده سنّی‌ده سئویر. او، شیعه و سنّی‌لرین وحدت و بیرلیگینی تبلیغ ائدن شاعردیر. او، بیر یئرده دئییر:

ابوبکر و عمردن اولولاری

علیّ(ع) مرتضی عثمان منیمدیر.

حسن(ع) دیر جسیم ایچره نور ایمان،

حسین(ع) صاحب‌العرفان منیمدیر.

کیم آلار بو توپو چوگانیمیزدان

بو چوگان توپ ایله میدان منیمدیر.

 

یونس و سلطان سحاک

سلطان سحاک، اهل الحق درویشلری‌نین رهبری و بو طریقین قوروجوسو حساب اولونور. بیر چوخ شاعرلر، او جمله‌دن بایرک قوشچو اوغلو «سلطان» دئیه‌رک سلطان سحاکی چوخ اؤیموش و اوندان اطاعت ائتمه‌سینه اعتراف ائتمیشدیر.

یونس امره‌ده «سلطان»‌دان آد چکیر و دئییر:

یونسم من، یونس، اوشبو جهاندا

منم سلطان قولو، سلطان منیمدیر.

اثرلری

یونس امره‌نین ایلاهیلری و بیرده رسالة النصحیه آدلی بیر مثنویسی الیمیزده دیر.

 

1- رسالة النّصحیه

رسالة النصحیه‌نی، یونس امره 707 هـ.ق. (1307م.) ایلینده قلمه آلمیشدیر. یعنی 69 یاشیندا ایکن بو مثنوی‌نی یازمیشدیر. اؤزۆ دئییر:

سؤزه تاریخ یئددی یۆز یئددی ایدی

یونس جانی یو یولدا فدی ایدی

بو مثنوی یونس امره‌نین دیوانلاریندان قالان الیازمالاردا، عمومتیله ایلاهیلردن اؤنجه گلمیشدیر. اثردن ایندیه قده‌ر کشف اولونان ان اسکی نسخه استانبول فاتح کتابخاناسیندا ساخلانیلیر.

مرحوم فؤاد کؤپرۆلۆ، تۆرک ادبیاتیندا ایلک متصوفّلر کتابیندا بو اثری مثنوی آدلاندیریر. مرحوم عبدالباقی گولپینارلی بو مثنوی‌نین عنوانی‌نین رسالة النصحیه اولماسینی ایلک دفعه اورتایا چیخارمیشدیر.[1] اثر 600 بیت‌دیر.

بو اثرین تحمیدیه بؤلۆمۆندن سونرا، بیر پارچا نثر گلیر و سونرا مثنوی دوام ائدیر. اصلینده بیر عرفانی پندنامه دیر.

تۆرکیه‌ده تانینان الیازمالاری بونلاردیر:

1. فاتح کتابخاناسی نسخه‌سی

2. قارامان نسخه‌سی

3. یحیی افندی نسخه‌سی

4. نور عثمانیه نسخه‌سی

5. بورسا نسخه‌سی[2]

بو مثنوی‌نین باشیندا 13 بیت رمل بحری‌نین مسدس سالم وزنی ایله گئدیر. فاعلاتن، فاعلاتن، فاعلاتن و قیسا نثر پاچارسیندان سونرا، اساس متن رجز بحری‌نین مفاعیلن، مفاعیلن، فعولن وزنی ایله دوام ائدیر.

رساله‌ده آلتی اساس موضوع واردیر:

1. روح و عقل

2. کبر و قناعت

3. بوشو و غضب

4. صبر

5. بخل و حسد

6. غیبت و بهتان

 

2- دیوان

یونس امره‌نین ایلاهیلری بوگۆن، اسلام عالمینده، آذربایجان جمهوریسی، ایران اؤلکه‌سی‌نین شمال غرب بؤلگه‌لرینده، بولغارستان تۆرکلری، یونانستان تۆرکلری، عراقدا کرکوک ایالتینده، یوگسلاویادا بوسنا هرسک ایالتلرینده و بالکان اؤلکه‌لرینده و حتی ایرانین و عراقین کۆردلری آراسیندا، تۆرکجه بیلن و بیلمین بۆتۆن شیعه‌لر و اهل حق آرالاریندا، دینی تؤرنلرده، گیزلی و یا آچیق طریقت آئینلرینده اوخونور. بکتاشیلر، خلوتیلر، نقشبندیلر، مشعشعیلر، آتش بیگلیلر، هفت‌وانه‌لر، یئددیلر، تک اللیلر، داوود قوللولار و... درویشلری ایندی یونس امره‌نین شعرلرینی اوخویورلار. حال حاضردا تهراندا و کۆردۆستاندا یاشایان بیر چوخ طریقت شیخلری واردیرلار که تۆرکجه بیلمه‌دیلکری حالدا، یونس امره‌دن بیر چوخ بیت و ایلاهینی آیه کیمی حفظدن بیلیرلر. مثال اۆچۆن آقانظام آدلی مشعشعیلرین پیری و شاه ابراهیمی آدلانان هفتنلرین سیّدی و آقاجناب آدلانان هفتوانه‌لر پیری که هیچ تۆرکجه بیلمیرلر و لاکن یونس امره‌نین ایلاهیلرینی ازبرله‌میشلر و مقدس کلاملار کیمی هر سؤز باشی تکرارلاییر و شاهد مثال گتیریرلر.[3]

 


[1] الیازماین نمره‌سی 889 دور و 1991- نجی ایلده بو نسخه‌نین تام تصویری کیتاب حالیندا نشر ائدیلمیشدیر: یونس امره دیوانی، کولتور باخانلیغی- 1362، کلاسیک تورک اثرلری دیزی‌سی-8، 1991، آنکارا. (باخ: دکتر مصطفی تاتچی، رسالـة النصحیه، تنقیدلی‌متن، آنکارا، 1991.)

[2] نسخه‌لرین توصیفی اۆچۆن باخ: مصطفی تاتچی، رسالة النصحیه، ص 20.

[3] نقل از: یونس امره، دیوان اشعار ترکی، مقدمه و تصحیح: دکتر حسین محمدزاده صدیق، تهران، تکدرخت، 1394.

ایمیل رسیده به وطن دیلی نیوز / آقای سید احسان شکر خدا