در دوره سلجوقیان خاتونها در ادامه آداب و رسوم قدیم ترکها در داخل ساختار دولتی نقش بسیار مهمی را بر عهده گرفته اند




زنان ترک هم در دوره قبل از اسلام و هم بعد از پذیرش اسلام، از نظر آداب و رسوم و حقوق از جایگاه مهمی در سطح جامعه برخوردار بوده اند. در نوشته قبل از زنان ترک و نقش آنها در جامعه صحبت کردیم. در این نوشته به بحث پیرامون اهمیت و جایگاه زن پس از آمدن ترکها  ادامه خواهیم داد.

زنان به فعالیتهای خود در وطن جدید ادامه داده اند. زنان در آناتولی همانند زمانی که در آسیای میانه بوده اند، در خانه بعنوان مادر از نفوذ و اعتبار برخوردار بوده اند و نظرات آنان همیشه مدنظر قرار داده شده است.

در دوره سلجوقیان که در پی مهاجرت ترکها از آسیای میانه آغاز شده است، خاتونها در ادامه آداب و رسوم قدیم ترک، نه تنها در داخل قصرها و خانه ها بلکه در داخل ساختار دولتی نیز نقش بسیار مهمی را بر عهده گرفته اند. بر اساس آداب و رسوم قدیم ترک، نفوذ زنان در داخل ساختار حکومتی و در داخل قصرها در دوره امپراطوری سلجوقی نیز ادامه پیدا کرده است. خاتون در جلساتی که در داخل و یا خارج از قصرها برپا می شد شرکت می کرد. خاتون که دارای قصری مجزا برای خود بود، تشکیلاتی داشت و افرادی را تحت فرمان خود اداره می کرد.

بعنوان مثال در دوره آلپ آرسلان می بینیم که همانند آنچه که در دولتهای ترک آسیای میانه بوده، خاتون به همراه سلطان، سوار بر اسب در لشکرکشی ها شرکت می کند. در سال ۱۲۴۳ مغولها، وقتی شهر قیصری را محاصره می کنند، زنان بطور فعال به دفاع از شهر می پردازند. ابن بطوطه مورخ مشهور نیز در سیاحتنامه خود به وجود زنان جنگجو در آناتولی اشاره می کند. این زنان، همانند آنچه که در ساختار دولتها در آسیای میانه وجود داشت، در جریان جنگ وقتی که همسرانشان در موقعیت دشواری قرار می گرفت، در راس سربازان خود به کمک همسرانشان شتافته و حتی سرنوشت جنگ را تغییر داده اند. حتی از غنیمت جنگ نیز سهم گرفته اند. یکی از نمونه های زیبای این امر "آلتونجان خاتون" همسر "طغرل بی" می باشد که صاحب خیرات و حسنات بسیاری است. در دوره آلپ آرسلان نیز می ببینیم که خاتون به همراهی سلطان در جنگها شرکت کرده و در تمامی جلسات سیاسی و اداری شرکت می کند.

گروههای "آهی گیری" نیز که در آناتولی فعال هستند، از آسیای میانه آمده اند. این گروهها در نشر فرهنگ ترک در آناتولی و ترویج زبان ترکی در ان و نیز قدرت گرفتن امپراطوری سلجوقی بسیار موثر می باشند. گروههای "آهی گری" یک شاخه فرعی بنام "باجیان روم" یعنی "خواهران آناتولی" نیز دارند. این گروهها در واقع سازمانی هستند که در دوره حکومت سلجوقیان در آناتولی و سالهای تاسیس امپراطوری عثمانی از سوی زنان ترکمن تشکیل یافته اند. گروه "باجیلار" یعنی "خواهران آناتولی" در طول مرزها به همراهی مردان از وطن دفاع کرده اند و قهرمانیهای بسیاری از خود نشان داده اند. خواهران آناتولی نه تنها در زمینه نظامی موفقیتهای بسیاری از خود نشان داده اند، بلکه با ادامه هنر و مهارتهای خود در زمینه های مختلف به حیات اقتصادی آناتولی نیز رونق بخشیده اند.

پس از ورود ترکها به آناتولی، زنان آناتولی کار و فعالیت را رها نکرده و فعالیتهای مختلفی از خود به نمایش گذاشته اند. این زنان بیشتر در زمینه بافندگی فعالیت کرده اند. خواهران آناتولی در عین حال بعنوان یک سیستم آموزشی نیز ایفای نقش کرده اند. این سیستم در زمینه تولید کالا و ارائه آن جهت استفاده مردم و جامعه و نحوه استفاده از آنها نیز به ارائه آموزش پرداخته است. یکی دیگر از وظایف مهم خواهران آناتولی این بود که از میهمانانی که از مناطق مختلف به خانقاهها و زاویه های مکتب "آهی گری" می آمدند، پذیرایی می کردند. این میهمانان جدید در واقع کسانی بودند که به آناتولی مهاجرت کرده بودند. پذیرایی و اسکان دادن آنها نیز در واقع از نظر سازگاری آنها با فرهنگ آناتولی بسیار مهم بود. خواهران آناتولی که به آنها "باجیلار" گفته می شد، بر قدرت بافت اجتماعی – اقتصادی جامعه ای که در آن زندگی می کردند، می افزودند. خواهران آناتولی از نقطه نظر جایگاه زنان در بطن جامعه و اینکه زنان تا چه حد می توانند برای جامعه مفید باشند، ایفای نقش کرده اند. اولین رهبر مشهور این گروه "فاطما باجی" نام داشت.

زنان دوره سلجوقی در زندگی اجتماعی نیز در صف اول قرار داشتند. در دوره سلجوقی به زنانی برمی خوریم که اقدام به تاسیس و احداث چشمه آب، بیمارستان، راه و نظایر آن کرده اند. در این دوره زنان پادشاهان و شاهزاده ها که از درآمد بالایی برخوردار بودند، در مورد نحوه خرج کردن این درآمدها نیز آزادی و اختیار عمل داشتند. می توانستند پول و داریی را که صاحب آن بودند، آنگونه که خود می خواهند خرج کنند و یا به فرد مورد نظر خود ببخشند. می تونستند از این بودجه کارهای خیر و حسنات انجام دهند و به رونق اقتصادی در سطح جامعه کمک کنند. بر اساس اطلاعات جای گرفته در کتاب مناقب العارفین افلاکی در این دوره، حتی زنانی که در خارج از قصر زندگی می کردند، بطور کامل اختیار کامل دارایی هایشان را خود در اختیار داشتند و همسرانشان به هیچ وجه در نحوه استفاده از این پول و طرز مصرف آن دخالت نمی کرد.

زنان دوره سلجوقی تصویری فعال، مصمم، سازنده و متحد کننده از خود به نمایش می گذاشتند. نمونه های بسیاری در این مورد وجود دارد. بعنوان مثال "جوهر نسیبه خاتون" دختر "قیلیچ آرسلان دوم" شفاخانه ای را با عنوان "شفاخانه جوهر نسیبه" تاسیس کرد. این بیمارستان از محل درآمدهای وقفی که متعلق به "نسیبه خاتون" بود، اداره می شد و بمدت ۷۰۰ سال به مردم ارائه خدمت کرد. "ماه پری خاتون" نیز در قیصریه "کلیه هواند خاتون" را احداث کرده بود. این کلیه از مسجد، حمام، و مدرسه تشکیل می شد. "ماما خاتون" دختر "عضدالدین سالتوک دوم" نیز یکی دیگر از زنان خیر دوره سلجوقی می باشد. ماما خاتون از روحیه رهبری و فرماندهی برخوردار بود. مقبره و کاروانسرای ماما خاتون در شهرستان "ترجان" ارزینجان توسط وی بنا نهاده شده است. یطور خلاصه در دوره سلجوقیان، تعداد بسیاری قلعه، پل، کاروانسرای، بیمارستان، مسجد، مدرسه، چشمه آبخوری، حمام، قنات از طرف زنان بنا نهاده شده است که این نمونه ها نشانگر درایت و آزادی اراده و اختیار عمل آنان می باشد.

اندیشه های اندیشمند و متصوف بزرگ قرن ۱۳ حضرت مولانا، در رابطه با جایگاه زنان می تواند به ما در زمینه درک ساختار اجتماعی آن دوره و نقش زنان کم کند. مهمترین طبقه اجتماعی که مولانا بر روی آن تاکید دارد، طبقه زنان است. مولانا می گوید: "شیر، شیر است، نر و ماده آن تفاوتی ندارد". این جمله مولانا نشان می دهد که تفاوت جنسیتی از نظر وی بی معنی می باشد.

اهمیت و ارزشی که مولانا به زن قایل است در واقع از کتاب و سنت نشات گرفته است. در قرآن کریم تمامی حقوق و امتیازاتی که برای مرد درنظر گرفته شده، برای زن نیز اعطا شده است. اسلام زن را بعنوان جزئی از زندگی اجتماعی و خانوادگی می بیند. مولانا بیش از جنسیت زن بر شخصیت وی تاکید کرده و زنان را نیز به مجالس صحبت و سماع پذیرفته است. پس از ازدواج پسرش سلطان ولد با فاطمه خاتون نیز به وی می گوید: "پسرم! فاطمه خاتون را عزیز بدار. طوری که تمامی روزها و شبها برای وی روز و شب عید باشد".

بطور کلی، تمامی اسناد و مدارک موجود نشانگر ارزش و اهمیتی است که فرهنگ ترک برای زن و نقش والای او در جامعه قایل شده است.

نویسنده: فاطمه احس توران عضو هیات علمی زبان و ادبیات ترک دانشگاه غازی

ترجمه: فریبا اوغوز