دکتر اسرافیل باباجان

دانشگاه غازی آنکارا

ایکینجی بؤلوم

بیراینجی بؤلوم



صدیقین ان ایلگینج ده‌گرلندیرمه‌لریندن بیری ده کاشغارلی و فردوسی‌نین انسانا و ملت مفهومونا باخیشلاری حاققیندادیر. صدیقه گؤره، بۆتۆن انسانلارا ائشیت گؤزله باخان کاشغارلی‌یا قارشین، فردوسی سویلولوغو و قومیت‌چی‌لیگی اؤن پلاندا توتور. بو قونودا شؤیله دئر:

کاشغرلی، «تات» کلمه‌سینی تۆرکلرین دیشینداکیلر اۆچۆن قوللانیر. آنجاق معناسی ساده‌جه عجم و فارس دگیلدیر. تات تعبیری‌نین اونون نظرینده یابانجی و بیگانه کیمی آنلاملارا گلدیگینی وورغولامام گره‌کیر. بو اوزدن، اویغورلار بعضاً غیر مسلم‌لری‌ده تات اولاراق آدلاندیریرلار کی اینانچ و دۆشۆنجه‌ده مسلمانین ضدی دئمکدیر. کاشغارلی‌نین فرقلی قوملارا و ملّتلره باخیشدا، هئچ بیر قومی یادا ملّتی، دیل و عرق فرقلیلیگیندن دولایی کؤتۆله‌مه‌دیگینی سؤیله‌مه‌لیییم. او، هر نه قده‌ر سویو و آتالاری ایله اؤیۆنۆرسه‌ده، بۆتۆن انسانلاری ائشیت درجه‌ده سئوه‌رک، هامیسینا خدمت آرزوسوندا اولدوغونو بلیرتیردی. گئرچکده اثرینی یازماقداکی آماجی، مسلمانلارا مقدّس عربجه یاردیمی ایله یئنه مقدّس بیر اسلام دیلی اولان تۆرکجه‌نی اؤیره‌تمک ایدی. کندیسی بونو اثری‌نین اؤن سؤزۆنده بلیرتمیشدی. ملّت آنلاییشینا بوتور بیر باخیش، انسانلیق تاریخی اۆچۆن اولدوقجا اؤنملیدیر. بعضی قوملارین کولتوره‌ل قهرمانلاری، بؤیله علوی بیر باخیش آچیسینا صاحب دگیلدیر. اؤرنه‌گین فردوسی‌نی گؤز اؤنۆنه آلیرساق، چوخ دار بیر باخیش آچیسی ایله دورون پادشاهینی سویلو اولمادیغی اۆچۆن یئرمکده‌دیر. بونا دایاناراق اونو کؤتۆله‌مک صورتی ایله شؤیله دئر:

اگر شاه را شاه بودی پدر،/ به سر می‌نهادی مرا تاج زر.

اگر مادرش شاهبانو بدی،/ مرا سیم و زر تا به زانو بدی!

 

عربلری‌ده کوچومسه‌یه‌رک شؤیله دئر:

ز شیر شتر خوردن و سوسمار،/ عرب را به جایی رسیده است کار،

که تاج کیانی کند آرزو،/ تفو بر تو ای چرخ گردان! تفو!

 

آنجاق کاشغرلی مثبت ملی شعور یانیندا، اوجا بیر دینی غرورا صاحبدیر. ملّتینه اسلاما خدمت اؤلچۆسۆنده ده‌گر وئرمکده‌دیر. فضیلت، تقوا و مردلیگی عرق ایله ده‌گیشمه‌مکده‌دیر. حتی کتابینی کندی ملّتی‌نین دیلی دیشیندا بیر دیلله قلمه آلمیشدیر. اثرینی یازارکن، افسانه‌وی قهرمانلاری سؤز قونوسو ائده‌رک جایزه آلماقدانسا، اینجه‌له‌دیگی اؤلکه‌لری آدیم- آدیم دولاشاراق گئرچکچی تثبیتلرده بولونمانمی ترجیح ائتمیشدیر. او، قارشیلاشدیغی انسانلاردان شفاهی عرفان توپلاماق پئشینده‌دیر، بیریلری (!) کیمی پارا پئشینده ده‌گیل . . . »31

ح. م. صدیق دیوان لغات الترک اوزه‌رینه یاپیلان بۆتۆن یایینلاری قیسساجا ده‌گرلندیرمکله بیرلیکده ایکی اثر اوزه‌رینده دقّتله دورور. بونلاردان بیرینجی‌سی «یازیلماسایدی اصلا فارسجا ترجمه‌نی بیتیره‌مزدیم» دئیه‌رک اؤیدۆگۆ «بسیم آتالای»ین تۆرکیه تۆرکجه‌سینه چئویریسیدیر. صدیقه گؤره بو چئویری‌نین ده بعضی اؤنملی اسگیکلیکلری واردیر. اونون آتالایی اصیل تنقید ائتدیگی نقطه، کلمه‌لرین لاتین حرفلری ایله یازیمی نقطه‌سینده‌دیر. آتالای بو نقطه‌ده استانبول آغزینی اساس آلاراق،  q, ə و x حرفلری ایله تمثیل ائدیلن سسلری گؤسترمه‌گی اهمال ائتمیشدیر. صدیق ترجمه‌سینده بو نقطه‌لری اکمال ائتدیگینی سؤیلر.32

بیلیندیگی کیمی دیوان، عربلره تۆرکجه اؤیره‌تمک مقصدی ایله یازیلمیشدیر. بونون اۆچۆن اثرین مقدمه‌سی و آچیقلامالاری هپ عربجه‌دیر. یئنه بو اوزدن، ماده باشلاری، عرب سؤزچۆلۆک گله‌نه‌گینه گؤره، سیرالانمیشدیر. تۆرکجه کلمه‌لر عربجه کلمه بؤلۆملرینه (همزه‌لی، سالم، شدّلی، اوچلو، دؤردلۆ و غیره) و وزنلره گؤره بؤلۆنمۆشدۆر (سؤز گلیشی یازدی فعلی وزنینده) عینی وزنده‌کی کلمه‌لر بیر باشلیق آلتیندا توپلانمیشدیر. کلمه‌لر کندی ایچینده ایسه، آلفابه‌سیراسینا قونموشدور33 بو نقطه‌ده تۆرکجه کلمه‌لری عربجه‌یه بنزه‌تمک صورتی ایله یاپیلان آچیقلامالاری گره‌کسیز بولان آتالای:«بۆتۆن بو اوزون اوزادییا سؤیله‌نن شئیلر تۆرکجه‌میزی زورلا عربجه‌یه بنزه‌تمک غیرتیندن ایره‌لی گلمیشدیر. عربجه حرفلرین یازیلیشینا گؤره اویدورولان بو قوراللارین بوگۆنکۆ یازیمیزدا هئچ بیر ده‌گری یوخدور.»34 دئر.

آیریجا احمد جعفر اوغلونا گؤره کاشغارلی اثرینده، تۆرک دیل و لهجه‌لرینه مخصوص یئنی بیر قرامر شیوه‌سی قبول ائتمه‌میش، بالعکس صنعی بیر طرزده، کندی آنا دیلینی، عرب قرامر قوراللاری ایچه‌ریسینه سیخیشدیرماق مجبوریتینده قالمیشدیر. بو اوزدن، عرب قرامرینه واقف اولمادان، دیواندان استفاده ائتمک پک مشکل دور.35

بانارلی‌یا گؤره‌ده کاشغارلی‌نین لغتی‌نی دوزنلرکن ایزله‌دیگی یول، تۆرکجه‌نین سس یاپیسینا بؤیۆک ضرر وئرمیشدیر. هر نه قده‌ر کاشغارلی دورونون شرطلری ایچینده بونو یاپماق زوروندایدی ایسه ده اونون آچدیغی بو جیغیر ایله تۆرک دیلی‌نین کندی سسیندن، کندی وصفلریندن، حتی کندی استقلالیندان بیر شئیلر غیب ائتدیگی آچدیقدیر.36 صدیق بو گؤرۆشلره قاتیلماز و سؤز قونوسو دورومو، کاشغرلی‌نین پارلاق ذکاسی ایله ده‌گیشدیریلمه‌سی زور تۆرکجه قرامری، دنیانین ان زنگین دیللریندن بیر اولان عربجه‌نین یاپیسینا بنزه‌تدیگینه، بؤیله‌جه خارق العاده و بشر اوستو بیر ایش باشاردیغینا اینانماقدادیر.37

سانیریز صدیقی بو ترجمه‌نی حاضرلارکن، ان چوخ اوزن قونو، ایرانلی آراشدیرماچی «دبیر سیاقی»نین 1996 ایلینده دیوان حاققیندا یاپدیغی اسگیک و غیر علمی چالیشمادیر. بونا گؤره مذکور آکادمیسینین ترجمه‌سی، عربجه متنین کندیلرینه اویولماقسیزین قاریشیق و آخیجیلیقدان اوزاقدیر. کلمه‌لرین سس اؤزه‌للیکلرینه رعایت‌سیزلیک، بعضی ماده‌لرین آتلانماسی، اؤرنکلرین یازیلماماسی و فارسجا قارشیلیقلاردان اویومسوزلوق کیمی ندنلر ایله چالیشما، فارسجا بیلنلر اۆچۆن داهی قوللانیلماز بیر حالدادیر. صدیق، سؤز قونوسو چالیشمانین بونون‌دا اؤته‌سینده توتار سیزلیقلار داشیدیغینا دقّت چکه‌رک شؤیله دئر:«بونون‌دا اؤته‌سینده، بیلیمسل آراشدیرما شیوه‌لرینه اویولمامیش، گویا قومیت‌چی‌لیک آدینا «اوشاق کیمی عینادلار» پئشینده قاچمیشدیر. اؤرنه‌گین، بوگۆن ایران خلقی‌نین اؤنملی بیر بؤلۆمۆنۆن دیلی اولان آذربایجان تۆرکجه‌سی‌نین «زور ایله بنیمسه دیلدیگی» افتراسیندا بولونموشدور.»38

باشقا بیر اؤرنک وئرمک گره‌کیرسه، کاشغارلی‌نین قبری اوزه‌رینده‌کی عرب حرفلی اویغور تۆرکجه‌سی متنلرینه «اویغور فارسجاسی» دئین سیاقی‌نین بو افاده‌لرینی، صدیق شؤیله ده‌گرلندیریر:«شعرلر، اویغور تۆرکجه‌سی خطی و دیلی ایله‌دیر. اویغور فارسجاسی ایله ده‌گیل. انسانلیق تاریخی اویغور فارسجاسی آدی ایله بیر دیل یادا یازی تورو وجود گتیریلمیش ده‌گیلدیر. تۆرکجه یئرینه فارسجا لفظی‌نین گتیریلمه‌سی اگر مطبعه خطاسی ده‌گیل ایسه، عوامی قاندیریجی کؤیلۆ قورنازلیغی و اوشاق کیمی حرص ایله اورتایا قونان بیلیمسل بیر دوشمنلیک اولمالیدیر.»39

سون اولاراق بیلیندیگی کیمی بسیم آتالای دیوان لغات الترکون هر هانگی بیر دیله چئوریلمه‌سی اۆچۆن: عربجه‌نی و عربجه‌نین دیل قوراللارینی بیلمک، تۆرکجه‌نین دوغو- باتی لهجه‌لرینی اسکی و یئنی شکیللری ایله تانیماق، بیر چوخ اسکی و یئنی کتابا صاحب اولماق، روسجا، آلمانجا کیمی دیللری بیلمک، عجله ائتمه‌ییب صبرلی اولماق، تۆرکجه ایله ایللرله اوغراشمیش اولماق و بونلاردان زیاده، بو یولدا عشق و سئوگی صاحبی اولماق گیبی شرطلر اؤنه سوره‌ر.40 صدیق روسجا و آلمانجا بیلمک دیشیندا، بۆتۆن شرطلره حائز اولدوغونو آناق بونون یانیندا دیوانین چئوریلمه‌سی اۆچۆن، بخارا عربجه‌سی ده ایی بیلمه‌سی‌نین یوخاریداکی شرطلره اکلنمه‌سی دۆشۆنجه‌سینده‌دیر.41

 

3. مترجمین فارسجا اوسلوبو

دکتر ح. م. صدیق دیگر اثرلرینده‌ده گؤرۆلدۆگۆ کیمی، ایران آکادمیک دنیاسیندا، ساده، آخیجی و قیسا جمله‌لری ایله مشهور بیر آکادمیسیندیر. او، مدرن فارسجانی اولدوقجا باشاری ایله قوللانان بیر آکادمیسیندیر.42 صدیقین دیوان چئویریسینه مدرن فارسجادا کلمه قوللانیمی آچیسیندان باخدیغیمیزدا ان چوخ دقّت چکن نقطه چوخ یئنی فارسجا کلمه قوللانیمیدیر. ایران اسلام انقلابیندان سونرا مدرن فارسجادا آرتان بو اگیلیم، گۆنۆمۆز ایران گنجلیگی‌نین چوخ رغبت ائتدیگی بیر اگیلیمدیر. بونو گؤز اؤنۆنه آلان صدیقین قوللاندیغی بعضی یئنی فارسجا کلمه‌لره اؤرنک وئرمک گره‌کیرسه: در هم ریختگی (= قاریشیقلیق، دوزه‌نسیزلیک، ص 20)، تک نگاری (= درنیلمه‌سینه توم یؤنلری ایله بیر قونودا یازما، ص 26)،  سخت باوری (= اینانیلماسی زور، ص 32)، واژه‌پژوهی (= کلمه بیلیم، ص 34)، گویش‌شناسی (= لهجه بیلیم، ص 38)، پدیدآورنده (= مؤلف، ص 24)، پژوه‌نگاری (= بیلیمسل یازیچیلیق، ص 26)، سازه‌شناسی (= یاپی بیلیم، ص 42)، بازپسین (= سونونجو، ص 50)، بازپردازی (= بورجلولوق، ص 55)، باورپژوهی (= اینانج بیلیم، ص 57)، خون گرایی (= عرقچیلیق، ص 60)، سر هم بندی (= دقّت‌سیزلیک، ص 62) . . . وس.

صدیق، چئوره‌سینده مزاحی بیر کیشلیک ایله بیلیم آدمی‌دیر. اؤزه‌للیکله بیلیمسل قونولاردا قصدی یادا بؤیۆک بیر دقّت‌سیزلیک و بیلگی‌سیزلیک سونوجو خطا یاپانلارا قارشی آلایجی بیر اوسلوب ایله دولاشیر. اؤرنه‌گین دبیر سیاقی‌نین فارسجا چئویریسینده عربجه افاده‌لره یئنه عربجه قارشیلیقلار بولماسی غریبسه‌مه‌‌سی باییندا شؤیله دئییر:« . . . دیوانین متنیندن داها زور و آنلاشیلماز بؤیله یۆزلرجه قارشیلیقلا ایرانلی اوخویوجو اۆچۆن نشر ائدیلمیشدیر. بو قارشیلیقلارین چوخو، کاشغارلی‌نین بخارا عربجه‌سینده‌کی افاده‌لریندن اولوب، بوگۆن عربلره داهی غریب گلمده‌دیر!»

یئنه سیاقی‌نین کلمه‌لره یانلیش قارشیلیقلار وئریرکن، ایدئولوژیسینی نئجه‌ده ایشین ایچینه قاتدیغینی گؤسترمک اۆچۆن بو آلایجی اؤرنکلری وئریر:«پارس کلمه‌سی قاپلان دئیه آنلاملاندیریلیر. گئرچکده دیواندا بو کلمه یالنیز وحشی حیوان دئیه قارشیلانمیش . . . سیاقی تات (عجم)ی فارس دئیه آنلاملاندیردیقدان سونرا، بونا ایرانین فارس دیللی تبعه‌سی صفاتینی اکله‌میش. سانکی بو اصطلاح، کاشغارلی زمانیندا پهلوی رژیمینجه وئریلمیش!»43

 

سونوچ

تۆرک دیل تاریخی، تۆرک فولکلورو، تۆرک ادبیاتی و تۆرکجه‌نین کلمه خزینه‌سی ایله گلیشیمی حاققیندا ان اؤنملی قایناقلاردان بیری اولان دیوان لغات الترک باشدا تۆرکیه تۆرکجه اولماق اوزه‌ره اویغور، اؤزبک و قازاق تۆرکجه‌لری ایله انگلیزجه و قسماً آلمانجایا داها اؤنجه ترجمه ائدیلمیشدیر. شبهه‌سیز فارسجایا چئویریسی ایله بیرلیکده دیوان، چوخ گئنیش اوخوجو و آراشدیرماجی کیتله‌سینه اولاشمیشدیر.

سؤز قونوسو چئویری‌نین ان اؤنملی طرفلریندن بیری، حسین م. صدیق کیمی تاریخی تۆرکجه‌یه، بخارا عربجه‌سینه و مدرن فارسجایا حاکم بیر آراشدیرماچی طرفیندن یاپیلمیش اولماسیدیر. صدیق بو چئویریسی ایله ساده‌جه چاغداش فارس اوخوجوسونا آخیجی بیر چئویری قازاندیرمامیش، عین زماندا، ایراندا بعضی چئوره‌لرده وار اولان تۆرک دیلی و مدنیتینه قارشی اولومسوز طورلارا دا بؤیۆک بیر ضربه وورموشدور. کندیسی‌نین‌ده بلیرتدیگی کیمی ساده‌جه تۆرک کولتورو اۆچۆن ده‌گیل، بۆتۆن بیر اسلام مدنیّتی، حتّی انسانلیق اۆچۆن باها بیچیلمز بیر اثر اولان دیوان لغات الترک ـون دبیر سیاقی کیمی غیر آکادمیک فکرلره صاحب آراشدیرماچیلارجا ایرانلی اوخوجویا سونولماسی، بؤیۆک بیر علمی فاجعه اولموشدور.

بو کیمی چالیشمالاردان فایدالانان ایرانلی اوخویوجونون تۆرک دیلی و کولتورو حاققیندا اولومسوز قناعتلره صاحب اولماسی قاچینیلمازدیر. ایشته صدیق بؤیۆک بیر سوروملولوق دویغوسو ایله عربجه، تۆرکجه و فارسجایا حاکم بیر آراشدیرماچی اولاراق کولتورلر آراسی ایلیشکیلر آدینا اؤنملی کؤپرۆ اولوشدورموشدور.

او، بسیم آتالای ترجمه‌سی و دیگر ترجمه‌لرده‌کی فونتیک یانلیشلیقلارا ده‌گینه‌رک بیر چوخ اوخوما خطاسینی دوزه‌لتمیش، بؤیله‌جه صرفی آراشدیرمالارا قاتغیدا بولونموشدور. اونون ترجمه‌سینه یازدیغی یاخلاشیق یئتمیش صحیفه‌لیک گیریش، هم دیوان حاققیندا یاپیلان توم چالیشمالارین گنل بیر ده‌گرلندیریلمه‌سی همده اؤنملی تثبیتلر ایچرمه‌سی باخیمیندان چوخ قیمتلیدیر. صدیق اؤزه‌للیکله تۆرک کولتورونون ده‌گیشیک یانسیمالاری، فارسجا- تۆرکجه ایلیشکیلری، کاشغرلی‌نین شخصیتی ایله اثری حاققیندا گؤزدن قاچان نقطه‌لر و کاشغرلی- فردوسی قارشیلاشدیرماسی ایله کولتور- ادبیات تاریخیمیزه نوت دۆشۆله‌جک اؤنملی ده‌گرلندیرمه‌لرده بولونموشدور.

 

دکتر اسرافیل باباجان

آنکارا- غازی اونیورسیته‌سی

 

 

 

سون نوتلار

 

1. اثرین قلمه آلینیش تاریخی حاققیندا دۆرلۆ تئوریلر وارسا دا، ان یایغین قبول، بحث ائدیلن بو تاریخلر آراسیندا یازیلما احتمالیدیر.

2. احمد بیجان ارجیلاسون، ایلک مسلمان تۆرک دؤولتلرینده دیل و ادبیات، تۆرکلر، ج. 5، آنکارا، 2002، ص. 773.

3. مصطفا س. قاچالین، دیوان‌الغات‌التۆرک، ت د و اسلام انسیکلوپئدیاسی، ج. 9، استانبول 1994، ص. 447.

4. احمد بیجا ارجیلاسون، آ.ج. م.، ص 775.

5. مصطفا س. قاچالین، آ. ج. م.، ص 449.

6. بسیم آتالای، دیوان‌الغات‌التۆرک، ج. 1، آنکارا، 1998، ص. 21-19.

7. مصطفا س. قاچالین، آ. ج. م.، 449.

8. حسین محمدزاده صدیق، دیوان‌الغات‌التۆرک ترجمه‌سی فارسی. تبریز، 1384/ 2004. ص. 19.

9. ح. م. صدیق، 1324/1945 ایلینده تبریزین سرخاب محلّه‌سینده متدیّن و عالِم بیر عائله‌نین چوجوغو اولاراق دنیایا گلمیشدیر. باباسی محمود بئی‌دیر. ایلک اؤگره‌نیمینی تبریزده تاماملادیقدان سونرا اورتا اؤگره‌نیم ایللرینده تبریزده دؤورۆن مشهور عالِملریندن مرحوم وقایی مشکوکِ تبریزی، میرزا غلام حسین و میرزا عمران گیبی شخصیتلردن قرآن، فقه و اسلام فلسفه‌سی گیبی درسلر اوخوموشدور. اورتا تحصیلینی ده تبریزده تاماملایان صدیق 1342/1963 ایلینده لیسانسی بیتیره‌رک تبریز چئوره‌سینده خوی اؤگره‌تمنلیگینه باشلامیشدیر. ایرانا باغلی گۆنئی آذربایجانین بحرانلی گئچن بو ایللرینده صدیق، پهلوی رژیمی‌نی فارس عرق‌چی‌لیگینه دایانان پولیتیکالارینا قارشی آنا دیلی اولان تۆرکجه‌یی و تۆرک کۆلتۆرۆنۆ مدافعه ائتمیشدیر. آراشدیرماجی بو دؤنمده بؤلگه‌یه عائد بیر چوخ فولکلوریک درله‌مه یاپما امکانی بولموشدور. آنجاق رژیمین باسقیلاری نه‌دن ائیله بیر چوخ کز گؤز آلتینا آلینمیش و چالیشمالاری یاریم قالمیشدیر. 1344/1965 ایلینده تبریز اونیورسیته‌سی فارس دیلی و ادبیاتی بؤلۆمۆنده عائد اولان صدیق، ایمدی ایران، ارمغان و راهنما گیبی درگیلردن آذربایجان دیل و فولکلورونو تانیدان مقاله‌لر یازمیشدیر. 1347/ 1968 ایلینده تبریزده هنر و اجتماع آدلی تۆرکجه ـ فارسجا هفته‌لیک بیر درگی نشریدیر. آنجاق درگی پهلوی رژیمینجه قاپاتیلاراق صدیق آلتی یا گؤز آلتیندا دوتولور. 1968 ایلینده استانبول اونیورسیته‌سی ادبیات فاکولته‌سی تۆرک دیلی و ادبیاتی بؤلۆمۆ حاضیرلیق اؤگره‌نجی‌لیگینه قبول ائدیلیرسه ده، رژیم طرفیندن کندی‌سینه اؤلکه دیشینه چیخما اذنی وئریلمز، ح. م. صدیق 1972/ 1978 ایللری آراسیندا یایین فعالیّتلرینه دوام ائده‌ر. بو دؤنه‌مده‌کی چالیشانلاری آذربایجان ادبیات و فولکلورونو فارسجا تانیتان چالیشمالاردی. یئنه بو ایللرده تهران اونیورسیته‌سی فارس ادبیاتی بؤلۆمۆنده یۆکسک لیسانسی‌نی تامالار. ایران ایسلام دؤورۆندن سونرا، تبریزه دؤنه‌رک «آزادلیق و یولداش» درگیلرینی چیخاریر. بیر مدت سونرا بو درگیلرین ده قاپاتیلماس ایله تکرار قاتیب چالیشمالارینا باشلار. 1981 ایلینده 7 آذربایجان یازارلار کنگره‌سی‌نه دعوت ائدیلیر و باکویه گئدیر. بیر کاچ آی سونرا استانبولا گله‌رک اسکی تۆرک دیلی آلانیندا دکترایا باشلامیشدیر. آینی ایل ارزروم اونیورسیته‌سی طرفیندن آذربایجان ادبیاتی اۆزه‌رینه آراشدیرمالار یاپماق ایچین دعوت ائدیلمیشدیر. صدیق، 1983 ایلینده دکترا تئزینی تاماملایاراق ایرانا دؤنۆر. ایراندا آکادمیک چالیشمالاریندا دوام ائده‌ن صدیق، فردوسی‌نین یوسف ایله زۆلیخاسی‌نی، مولانانین تۆرکجه شعرلرینی ایلک تۆرکجه یوسف و زۆلیخا مثنوی‌سی‌ اولان خواجه علی خوارزمی‌نین مثنوی‌سی‌نی و صائبین بعضی شعرلری‌نین شرحلری‌نی یایینلامیشدیر. الآن ایراندا بیر چوخ اونیورسیته‌ده تۆرک دیلی و ادبیاتی ایله اسکی فارسجا درسلری اوخودان صدیق، 62 عدد تألیف و ترجمه اثرین صاحبی‌دیر (حسین محمدزاده صدیقین حیاتی و چالیشمالاری حاققیندا گئنیش بیلگی ایچین باخینیز: امیر چهره‌گشا «ائل قایغیسی»، تهران 1383/ 2003؛ مهندس محمدرضا کریمی «ائلیمیزین آجیان یاراسی»، تهران 1381/2001؛  مهندس لیلا حیدری «فرجام تاریخ بنیاد آذربایجان‌شناسی»، تهران 1381/ 2001؛ مهندس امید نیایش «دکتر صدیق و هویت آذربایجان»، تهران 1381/ 2001.)

10. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 63.

11. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 62.

12. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 62.

13. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 63.

14. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 64.

15. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 65-64.

16. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 65.

17. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 66.

18. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 23 و 18.

19. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 21 و 19.

20. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 19.

21. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 45.

22. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 55-54.

23. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 67. بیزیم بو عسگری شرطلردن یالنیزجا ایکی‌سینه صاحب اولماقلا بیر درگه‌رلندیرمه یازیسی قلمه آلمامیز البته بیرآز جاهیل جسارتیدیر.

24. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 35.

25. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 33.

26. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 34.

27. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 37.

28. عثمان فیکری سرت کایا «سون بولونان بلگه‌لر ایشیغیندا کاشغرلی محمود حاققیندا یئنی بیلگیلر»، دیوان‌اللغات‌التۆرک بیلگی شؤلنی، آنکارا، 1999، ص. 130.

29. بسیم آتالای، آ. گ. اِ.، ص. 13.

30. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 25.

31. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 47.

32. سوز قونوسو لغتلر حاققیندا گئنیش بیلگی ایچین باخینیز: یوسف اؤز، «تاریخ بویونجا فارسجا تۆرکجه سؤزلۆکلر»، یایینلانمامیش دکترا تئزی، اۆسبه، آنکارا، 1996.

33. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 48-47.

34. نهاد سامی بانارلی، «رسیملی تۆرک ادبیاتی تاریخی»، سی. آی.، استانبول 1987، ص. 253.

35. احمد بیجان ارجیلاسون، آ. گ.م.، ص. 778.

36. اگر شاهین باباسی شاه اولسایدی، باشیما تاج قویاردی. آننه‌سی ده شاه قاری‌سی اولسایدی، دیزلریمه قده‌ر منی آلتین و گۆمۆشه باتیریردی.

37. دوه سۆتۆ ایچیب سۆرۆنگن یئمکله آرپائین طالعی اؤیله بیر یئره اولاشتی کی او شیمدی سلطنت صاحبی اولما ایستیر. تۆکۆره‌ییم سنه دؤنک فلک تۆکۆره‌ییم سنه!

38. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 61.

39. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 17.

40. احمد بیجان ارجیلاسون، آ. گ. مِ.، ص. 775.

41. بسیم آتالای، آ. گ. اِ.، ج. دو، ص. 364.

42. احمد جعفراوغلو، «تۆرک دیل تاریخی»، ج. دو، استانبول 1974، ص. 21.

43. نهاد سامی بانارلی، آ. گ. اِ. ج. یک، ص. 253.

44. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 66.

45. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 22.

46. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 29.

47. بسیم آتالای، آ. گ. اِ.، ج. یک، ص. 36.

48. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 63-62.

49. ح. م. صدیقین آنا دیلی آذری تۆرکجه‌سی‌دیر. او، بونون هئچ بیر یئرده گیزله‌مه‌سی و بوندان غرور دویار. ذاتاً اثرلری‌نین بیر قسمی ده، عرب حرفلی آذری تۆرکجه‌سی متینلریندن عبارتدیر. آنا دیلی و اؤز کۆلتۆرۆیله غرور دویان صدیق شؤیله‌دیر: «انسانلیق کۆلتۆرۆنۆن گلیشمه‌سینده پارلاق بیر یئری اولان بیر تۆرکلر، دنیا اؤلکه‌لری‌نین بیر چوخونا اتکی ائتمیش مقبول حیات طرزی تب‌لیگی، غئیرتی و معنویاتینا صاحبیز، بونون یانیندا گئنیش بیر میتولوژی وارلیغینا دا صاحب اولور.»

باخینیز: حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 56.

50. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 19 و 22