دورنانیوز – سرویس تورکی : یوردوموز آذربایجان دونیانین أن گؤزل، ثروتلی، زنگین وقدیم اؤلکه‌لریندن بیریدیر. بوخصوصّیتلر أن قدیم دؤورلردن بورادا مدنیتّین یارانماسینا امکان وئرمیشدیر. میلتیمیزین بورادا أکینجیلیک وباغدارلیق اوچون گئنیش دوزلر اولدوغوکیمی، حیواندارلیق اوچون‌ده گؤزل زمیلر، مرّکبات و سایره میوه‌لر اوچون سوپتروپیک ( رطوبتلی. یاغیشلی، معتدل‌هاوالی ودنیز قیراغی ) اقلیم شرایطی واردیر. آذربایجان چوخ قدیم زامانلاردان بؤیوک پارلاق بیرمدنییت اوجاغی‌کیمی تانینمیشدیر. آغ ساچلی قوجامان داغلاری، یاشیل مئشه‌لری، سرین بولاقلاری سارماشیق‌کیمی اؤلکه‌نین هرطرفینی دولاشان چایلاری، زنگین‌ بیر طبیعت یاراتمیشدیر.
ْ‌ داغلاریندا دمیر، مس، آلومنیوم، گوموش وقیزیل بسلییب ساخلایان آذربایجان یانارداغلار و قاراقیزیل آدلانان نفت وطنیدیر. اودلار اولکه‌سی آدلانان بوگؤزل آذربایجان تورپاقلاریندا بابالاریمیز چوخ قدیم زامانلاردان بری یاشاماقدا دیلار. بوعزیز تورپاق حاققیندا اونودولماز تاریخی خاطره‌لروار. آذربایجان اراضی‌سینین عینی زاماندا جنوب اؤلکه‌لریله شمال اؤلکه‌لری آراسیندا آپاریلان اقتصادی، سیاسی مناسبتلرمرکزی اولماق اعتباریله، چوخ اهمیتلی اولموشدور.بوموقعییت اؤلکه‌نین مختلف وگؤزل طبیعی شرایطیله، آذربایجان میلتینین تاریخینی داها دا زنگین لشدیرمیشدیر ومدنییت یارادان میلتللر آراسیندا بیزیم میللتیمیز اوچون چوخ عالی بیرمقام ایجاد ائتمیشدیر.
نهایتده عمومیتله دئمک لازیمدیرکی، بیرمیلتین دیلی وادبیاتی اومیلتین تاریخیندن آیری ومجزّا شکلینده اؤیرنمک اولماز. بئله بیرتحقیقات دوغرو،واقعی و دوزگون نتیجه‌ وئرمز. و اما بورادا بیزه بیرسؤوال یئری آچیلیر و اودا بودورکی یوردوموزدا مختلف جوره بو زنگینلیق‌لری گؤررک و دیلیمیزین دونیانین متوریک ایلک ۳ – جو دیلی و ایسلامین ایلک‌ دیلی بیلرک، دیلیمیز و مدنیتلریمیز تاریخی جهتدن نه زاماندان شکل تاپیپ وایندی بیزلره یتیشیب؟ ومختلف زامانلارداکیم لر بیزیم بوزنگین تاریخی ودیلی سونرادان یازیلمیش واؤیرنیلمیش بیلیب و بیلدیرلر؟ وبو بویؤک تاریخی ودیلی‌قات – قات جاهیلیق وشؤونیستی تورپاقلاری آلتیندا باسدیرماق بوندان سونراکی بیزی دونیادا مختلف، ایستر قوزئی، ایستردوغو و باتی دیل داشلاریمیزدان، مختلف زمینه‌لردن دالییا سالماقدان سونرا بیرباشقا نتیجه‌سی اولارمی؟
بوناگؤره بیز چالیشریق‌کی ‌بو و سؤنراکی چیخیلان ایشیق درگی‌سینین سایی‌لاریندا بوتاریخی ودیلی اوزلشدیرک واؤز وظیفه‌میزی آذربایجانین بؤیوک‌ بؤیوک شخصیتلری قاباغیندا کی بو هدفین مختلف زمینه‌لریندین ده چالیشیبلار وتهمت‌لر و دیل یارالاری ائشیدیب وحتی بیرسیراسی اؤز ایناندیق یوللاریندا قانلاریندان کئچیب وسؤزلرین دئیبلر. بونا گؤره بوسایی‌دا ، ایسلامدان اؤنجه ایران تورک‌لرین بیرمختصر تاریخینی عزیز علاقمند‌لر و دیل‌داشلارا گؤسترمک ‌گرکدیر وگلن‌سایی‌لاردا چالشیریق بومختلف ائل وقبیله‌لرین بیرلشمه‌سینی بیربیرآچیخلییاق.
آذربایجان وچاغداش ایران تورکلرینین ایسلامدان اونجه‌ قیسا تاریخی.
ایران تورکلرینین اصیل وایلکین وطنلری اولموش اورتا آسیا یالنیز خزر دنیزی وآرا­ل ‌گؤلو آراسینداکی اراضی‌ایله محدودلاشمامیشدیر، بلکه او اورال وآلتای داغلاری آراسینداکی اراضیدن ده گئنیش تورپاقلاری احتوا إئتمیشدیرکی، اونون دوغو طرفینده بالخاش‌گؤلو وباتی طرفینده خزر دنیزی ومرکزینده آرال‌گؤلو یئرلشیر. دئمک بوتون آذربایجان، خزرین اطرافی، زنجان، قزوین، همدان وحتی چاغداش تورکیه‌نین دوغو ومرکزی‌ده تورکلرین اصیل وایلکین وطنلرینین بیرقسمتی اولموشدور. تورک قبیله‌لر ائل بیرلشمه‌لری، أن قدیم زامانلاردان آرتیب چوخالدیقجا ویا قوراقلیق وبعضی باشقا طبیعی حادیثه لرله ایلگیلی، اصیل وایلکین وطنلریندین کؤچوب، دوغو، باتی، قوزئی وگونئی طرفلرینه گئتمیشلر. بوکؤچمه‌نین بیری دوغویا دوغرو اولموش، بؤیوک اوقیانوس ساحیللرینه، اورادان قوزئیه دوغرو ونهایت « بئریق » بوغازیندان آلاسکایا الموشدور، بوتورک ائللری آلاسکادان گونئی دوغرو، قوزئی، گونئی ومرکزی آمئریکایا یاییلیب یاشامیش، اورانین اساس یاشا‌یانلارینی تشکیل ائتمیش وبوگون او قاره نین قیرمیزی دریلی آدلانان اصیل یاشایانلارینی تشکیل ائدیرلر. بونلارین دیللری، تورک دیلی‌کیمی، التصاقی/ آققلو تیناتیو/ دیر و چوخلو سؤزلری ودیل قایدالاری، کؤک اعتباریله، تورک سؤزلری وقایدالارینا یاخیندیر. ایکینجی مهم‌کؤچمه تورک تورپاقلاریندان گونئیه دوغرو اولموشدور. بوکؤچمه ایکی ائل بیرلشمه سینین اورتا آسیادان، خزرین‌ قوزئی ودربند یولو ایله ‌اولموش کؤچو اولموشدورکی، معین فاصله‌ ایله میلاددان تقریباْ ۵-۴ مین اؤنجه ‌باش وئرمیشدیر. بو ایکی آخینین هر ایکیسی دربند، داریال / داریول/ کئچیدی وچوخ احتمال دربند یولو ایله آذربایجان وقافقاز تورپاقلاریندان آرازین قوزئی، گونئی یئرلریندن- ساوالان، سهند، قافلانتی، میشو ، زاقروس والوند داغلاریندان دوغرو اولموشدور.
- بوکؤچمه‌نین بیرینجیسی سومئر ائل بیرلشمه‌سی الموشدورکی، اونون معین قبیله واوبالاری کئچدیکلری یئرلرده یورد سالیب قالمیش و اساس حیصه‌سی بین‌النهرینه- دیجله وفرات چایلاری آراسیندا اولان چاغداش عیراق یئرلرینه گئنیش واورانین گؤنئی تورپاقلاریندا، بوگونکو بابیل منطقه‌سینده یورد سالیب قالمیش و بشریّتین ایلک‌ یوکسک وکیفیتلی مدنیتین تشکیل ائتمیشلر.
- بوکؤچمه ‌نین ایکینجی‌سی « آنشان » ویا سونرالار آدلاندیغی‌کیمی، « ایلام » بیرلشمه سیدیر.
بوکؤچمه سومئرلردن بیرمدت ‌سونرا و اونلارین ایزی وکئچدیگی  یوللارلا  اولموشدور. تاریخ گؤستریرکی، « آنشان » تورک ائل‌بیرلشمه سینین ده معین ائل، اوبا وقبیله‌لری آرازین‌ قوزئی وگونئینده، چاغداش‌ قوزئی آذربایجان، هشتری، ساوالان یاماجلاری، زنجان، قزوین، همدان ، ساوه ونهاوند داغینین اطرافی وزاقروس داغلارینین دوغو و باتی یئرلری وسهند ومیشوو داغلاری اتکلری، هابئله چاغداش لورستان، کاشان وقوم اراضیلرینده یوردسالیب قالمیش واساس ائللری وحیصه‌سی بوگونکو خوزستان تورپاقلارینا گلیب مسکون اولموش و اورادا مرکزی « شوش » اولموش دونیا وبشریتین ایلک پارلاق واؤنملی مدنتییلریندن بیریسینی یاراتمیشلار.
بوسومئر وایلام ائل وقبیله‌لری تدریجله بویئرلرده بؤیوک میلتلرچئوریلیب اؤزلرینه خاص مدنییت وحکومت قورموشدولار. بومیلتلاردان قوزئی آذربایجاندا اوتیلر، کاسیسلر، آلانلار و…… وخزرین گونئی ساحیللرینده امردلر، گؤنئی آذربایجان وچاغداش ایران کوردوستانی، همدان و ساوه، زرند، زنجان، قزوین و…… ده قوتتی، لوللوبی‌لری، چاغداش خوی‌دان باشلایاراق، « نقده »یه ‌قدرکی زاقروس داغلارینین دوغو و باتی یاماجلاریندا « ائلی‌ پی »لری، وان‌گؤلونون قوزئی زاقروس داغلارینین باتیسیندا، اورارتولاری گؤستره بیلریک.
سومئرلرمیلادان دؤرد مین ایل قاباق ایکی‌چای آراسینداکی تورپاقلاردا‌ ساکین اولاندان سؤنرا، ایلک بشر مدنییتی قوروب وایلک میخی الفبانه یاراتدیلار وتقریباْ مین‌ایل سوره‌سینده یؤکسک مدنییت وبؤیوک شهرلر یاراتدیقجا، عربستان چؤللرینده کؤچری یاشایان ویا اورانین باتیسیندا اوتوراق حیات سؤرن سامیلرین یاواش – یاواش دقتینی اؤزونه چکیرواونلار تدریجله بابیل وسومئرین ایکی‌چای آراسیندا یاراتدیقلاری بؤیوک مدنییت مرکزی‌لری اولان بابیل، اور، اوروک،لاقاش، کیش، ائرئخ، نیپ‌پور، له‌قش، لرسا وباشقا شهرلرینه گلیب یاشاییردیلار. مین، مین بئش‌ یوز ایل سوره‌سینده سامیلرین ‌سایی سومئرشهرلرینه فازلا ‌آرتیر. بئله لیکه ایکی‌چای آراسیندا، سومئرشهرلرینده ایکی‌مختلف دیللی میلت میدانا گلیللر:
۱ – التصاقی دیللی میلت‌لار ۲- سامی‌لر
بومیللی ترکیب یاخین دوغو تورپاقلاریندا ، هند- آوروپا دیللی ائللرین گلمسینه‌قدر دوام ائتدی. وایلام دیلی بومیلتلارین یاخشی بیلیب باشادوشدویو وتجارت دیلی وبودیلین الفباسی‌کی میخی‌الفبا‌سیده اونلارین الفباسی اولموشدور. بوالفبا سومئرلر طرفیندن یاراتمیش وایلاملار اوّللر، آزبیرمدت هییروقلیفدن استفاده ائتدیکدن سونرا، سومئلرین میخی‌الفباسی اساسیندا اؤزلرینه مخصوص میخی‌الفبا یاراتمیشلار.
اکثر آوروپا وآمئریکا تاریخچیلرین دلیللرله گوستردیکینه اساساْ هند- آوروپا دیللی ائللر م.ق دوققوزونجو عصرین اوللرینده اورتا آسیا وبلخ یولو ایله ایران فلاتینا گلمیش. اون قبیله دن عبارت اولوب اوچو اوتوراق ویئددیسی کؤچری اولان بوهند- آوروپا دیللی ائللر چاغداش ایرانین فارس وکیرمان ایالتلرینده، اورادا حاکیم اولموش ایلام شاهزاده‌لرینین و دولتین اجازه‌سیله مسکون اولورلار، چونکی بوزاماندا ایلام شاهزاده‌لری حکم سورمکده ایدیلر. هند- آوروپا دیللی بواون ائل اوتوراق حیات‌کئچیرن « پاسارگاد » ائلینین رهبرلیگین آلتیندا ایدیلر. بو هند- آوروپا دیللی ائللر نئچه‌ یوز ایل سوره‌سینده یئرلی اهالیدن، یعنی ایلاملار، قوتیلر، ائللی‌پیلر، کاسیسلر، ماننالار، مادلاردان مترقی‌حیات، مدنییت وبیلیک اؤیرندیلرونهایت م. ق ۵۵۰ –نجی ایلده ماد اوردو باشچیسی « هارپاک »ین خیانتی نتیجه‌سینده حاکمّیت مادلارین الیندن هخامنش‌لرین اختیارینه کئچدی.
بوظلم هخامنش لرین اوللرینده مادلارین اؤچ ‌بویؤک عصیانینا/ بردیا – فروتیش – چیتئران تخمه/ سبب اولدوکی، هامیسینین هدفی حاکمیتی پارسلاردان مادلارا قایتارماق ایدی وتوپلوملار بومیللی ظلمه معروض قالیرلارسادا، اؤز دیللری ومیللییتلرینی ساخلاییردیلار.
م. ق. ۳۳۱ نجی ایلده اسکندرین هخامنش‌شاهی دارایا غلبه چالیب فارس حاکمیّتینه‌سون قویماسی و بوزامانلار‌ « آتررپات »ین رهبرلیگی آلتیندا مستقیل « آتررپاتکان »/ آذربایجان/ حکومتی‌نین یارانماسی آذربایجاندا تؤرک‌ دیلی، فولکلور و ادبیاتینین اینکشیافینا جّدی تأثیر ائتدی. اسکندرغلبه چالاندان سونرا معلیمی ارسطونون ایستگی‌ایله، ایراندان الده ائتدیگی بیرسیراکیتابلاری یونانا گؤندردی والده ائتدیگی اوستا کیتابینین نسخه‌لرینی داغدیب آرادان آپاردی.
یونانلارین حاکمیتی اوزون سورمدی، م. ق. ۲۵۰- نجی‌ایلده خزرین جنوبشرقی، اترک‌چایی‌کنارلاری، چاغداش عشق‌آباد/ اشک + اووا/ین ۱۲ کیلومئترشمالشرقیده « نیسا » آدلانان مرکزلری الموش تورک‌دیللی « پارت » ائلی، اؤز رهبری ارشک/ ار+شک = شق/ین باشچیلیغی آلتیندا سئلوکیلرین حاکمیتینه سون‌قویاراق، اشکانی شاهلاری سولاله‌سین یاراتدیلارکی، ۴۷۷ ایل تام‌ قدرت وباجاریقلا، آکادمیک دئموکراتیک اصول‌ایله ایرانا حکومت ائتدیلر.
اشکانی شاهلاری، فارس هخامنش‌لرکیمی، اؤز دیللرینی ایمپراتورلوغا داخیل‌اولان بوتون میللتلره تحمیل‌ائتمه‌ییب، اونو رسمی ودولتی ‌دیل اعلان ائتمه‌دیلر و ایمپئراتورلوغا داخیل‌اولان میللتلر اؤز اراضیلرینده، فیشار‌سیز وآزاد شکیلده اؤز دیللرینی ساخلادیلار و اشکانی/ پارت/ پهلوی دیلی‌دولتی ‌دیل اولدو.
اشکانی شاهلاری همده دین آزادلیغی اعلان ائدرک، هئچ بیردینی رسمی دولتی‌دین اعلان ائتمه‌دیلر. بونا گؤره‌ده چاغداش ایرانین غرب، مرکز قسمتلری و آذربایجاندا اساساْ زردوشت دینی یاییلدیغی حالدا، اورادان غرب قسمتلرده قسما مسیحیت واؤلکه‌نین شرق‌قسمتلرینده معین درجه‌ده بودیزم یاییلمیش‌ایدی.
اشکانی شاهلاری، بوتون حاکمّیت‌لری بویو، دؤرد شهری اساس‌سیاسی مرکزبیلیردیلرکی بونلارین بیری آذربایجانین باشکندی « شیز= گنزک= گنجک» شهرایدی‌کی بوگون «تخت سلیمان » آدلانیر واوبیریلری نیسا «پارتلارین آنا شهری » وائکباتان/ همدان/ ونهایت « شوش » شهری (ایلام خلقینین نئچه‌مین ایل‌ باش کندی، چاغداش‌ خوزیستاندا ) شامل اولولار.
اشکانی‌لر دؤرونده یوخاریداکی گؤستردیگیمیز اوزامانکی ایراندا یاشامیش‌ تورک توپلوملارینین ‌دیلی فولکلورو وادبیاتی اینکشاف ائدیب گئنیشلندی. بودؤورو ده اشکانی ‌شاهلاری ادبی اثرلره چوخ اهمییت وئردیلر، بئله‌کی، بالاش اوئستانین مختلف داغینیق حیصه‌لرینی بیرآرایا توپلاییب یئنیدن اوستا کیتابینی دوزلتدی. اشکانیلر دؤورو رساملیق وهئیکل تراشلیق هنری چوخ اینکیشاف ائتدی ودؤورون بؤیوک وآدلیم شخصیتّلری وباش‌وئرمیش تاریخی حادثه‌لرایله ایلگیلی چوخلو قهرمانلیق داستانلاری، ناغیللاروافسانه‌لر یارانماغا باشلادی. لاکین تأسفلراولسون‌کی، بودؤورون اکثرهنری، بدیعی ومدنی اثرلری، اشکانیلردن ‌سؤنرا ایش باشینا گلمیش، اشکانیلروعمومیتّله تورک خلقللری، دیلی ومدنیتلری ایله قاتی دوشمن الموش ساسانی سولاله‌سی شاهلاری واونلارین باشیندا بوسولاله‌نین اساسینی‌ قویان اردشیربابکان طرفیندن بیله – بیله آرادان آپاریلیب محو ائدیلمیش‌دیر. بو دؤورون یارانمیش مختلف داستانلار، افسانه‌لر، قهرمانلیق داستانلاری وسایره فولکلوریک وادبی اثرلر، ساسانیلردؤرونده ساسانی شاهلارینین امری وفرمانیله ساسانی دؤورو فارس دیلینه چئوربلیب اوریژیناللاری آرادان آپاریلمشیدیرکی زردشتیزمین دینی کیتابی‌ « ائوستا » انوشیروان امریله ساسانی دؤورو فارسجاسینا چئوریلدیکدن سونرا، اورژینالین نه اولدوسوندان هئچ بیر خبریوخدور. اشکانی ‌شاهلارینین، زردوشت دینین رسمی‌دولتی ‌دین اولماسینین، راضی اولماماسی موغلاری اشکانیلرین حاکمیتی‌ایله مخالف ودوشمن ائتیش‌ایدی. بودوشمن‌لیکلر اشکانیلرین سونلاریندا داهادا آرتیمش‌ ایدی وساسانیلرین ایش باشینا گلمسینی آرزولاییردیلار.
اشکانیلردن سونرا فارس ساسانی‌شاهلار سولاله‌سینین ایش‌باشینا گلمیسنی‌همان، اردشیرزردوشت دینینی‌رسمی‌دولتی‌دین اعلان ائدرک همان، موغلارین باشچسی « تنسر » اشکانیلردؤرد اثرلرینی محو ائتمگه مأمور ائتدی، آنجاق اشکانیلرین دموکراتیک و میلی برابرلیک سیاستلرینین یئرینی دیکتاتورلوق، استبداد، میلی ظلم وشوونیستی سیاست توتدو.
روملارلا ساواش‌لار اشکانیلر دؤوروکیمی داوام ائتدی، آنجاق غیرفارس میلتلرین جوانلاری بوساواش‌لارین قوربانلاری اولدولار. بوساواش‌لار وفارس اعیان اشرافیلارینین آغیربودجه وخرجلری غیرفارس میللتلره تحمیل اولدو.
اونا گوره‌کی، فارسلار، هخامنش‌لر دؤوروکیمی، اساساْ هرجور وئرگی و مالیاتدان معاف ایدیلر. نیسا، ائکباتان، شوش واونمله‌ باشقا اشکانی مرکزلری وشهرلری اونودولوب وطبیعتین اختیاریناوئریلدی وعوضینده « بیت شاپور » و « مدایین » وآیره ‌یئنی فارس شهرلری یارانیب آبادلاشدی. ساسانیلر دؤورونده اورتا آسیاوقوزئی قافقاز. تورکلری آردیجیل شکیلده خوراسان طرفیندن ودربندکئچیدیندن ساسانیلره قارشی‌هجوملار ائدیردیلر ساسانی‌ شاهلاری بوهجوم قارشی‌سینی آلماق ماهاناسی آلتیندا، ایران تورک توپلوملارینین مهم واساسلی اولان آذربایجانی فارسلاشدیرماغا چالیشردیلار. بوایش اوچون مختلف ساسانی‌شاهلاری، خصوصیله انوشیروان مختلف تات وفارس کوتله‌لری، ائل وقبیله‌لرینی فارس منطقه‌لریندن آذربایجانا کؤچوروب، اونلارین آرازن‌قوزئی وگؤنئینده ایستراتئژیک نقطه‌لرده یئرلشدیریرو ساسانی سولاله‌سیندن اولان فارس اعیان- اشرافلاریندان اونلار شاهلارتعیین ائدیردی وبوشاهلار یئرلی اهالینه فارسجا دانیشماغا مجبورائدیردیلر. بوکیچیک فارس کوتله‌لرینین بعضیلری بوگونه قدرقالسادا، اونلارین اساس قسمتی زامان- زامان آذری‌میلتئ داخلینده حل ‌الموشدور. اونلارین بوگونه قدرقالان کیچیک‌کوتله‌لریندن ‌قوزئی‌آذربایجاندا تات وتالیشلاری، گؤنئی آذربایجاندا ایسه تالیشلاری گؤسترمک اولار. بوزاماندا بوتون ایران تورکلری ایسلامدان سؤنرا اورتا آسیادان گلمیش مختلف تؤرک ائللری وقبیله‌لری طرفیندن تقویت الموشدور. بوائللردن اوغوز طایفالاریندان بایاتیلار، افشارلار، بگدیلیلر، قیدرلروسایره‌نی، هابئله عراق‌دان کوچورولوب گلمیش خلجلری گؤسترمک اولار.
اسکی ایران تورکلرینین قدیم‌دیل ادبیات وتاریخی حاقیندا قیسا ییغیجام شکیلده دئدیکلریمیزی بوله یوکونلاشدیرماک بیلریک‌کی:
تاریخه معلوم اولان دؤرد، بئش‌مین‌ایل اوّلدن ایسلاما‌قدرکی اوزون تاریخی دؤورده چاغداش ایرانین بوتون باتی، مرکزی‌ وخزرین گؤنئ ایالت­و ولایتلر، ‌قوزئی‌وگؤنئی آذربایجاندا داخیل اولماقا، هر زامان تورک‌دیللی‌ائللر، قبیله‌لروائل بیرلشمه‌لری وخلقلر یاشاییب، بشریّتین وایرانین أن اسکی‌ و أن‌ زنگین مدنییتی، هنری وصنعتینی یاراداراق، اونونلا بوتون یاخین‌ شرق میصیروحتی آوروپایا اؤرنک اولموش و یول‌گؤسترمیشلر.

یازار :  الیاس یوسفی رضایی
قایناقلار:
ایران تؤرکلرینین اسکی تاریخی یازان : پروفسور دکتر محمدتقی زهتابی
ایران تؤرکلرینین دیلی و ادبیاتی یازان : پروفسور دکتر محمدتقی زهتابی