منبع: آجیان یارا

دیروز (۱۸ تیرماه) روز ادبیات کودک بود. اهل قلم این روز را گرامی می‌دارند. من به نظرم رسید در چنین مناسبتی نگاهی به فعاالیتهای استادم دکتر صدیق در زمینه‌ ادبیات کودکان بیندازم. در سال ۱۳۴۷ در دبیرستان آذرآبادگان شهر اردبیل دانش آموز دبیرستانی بودم و آقای حسین محمدزاده صدیق دبیر ادبیات ما بود. زنگ انشاء، بهترین و پرشور و حالترین کلاس ما به شمار می‌روفت. کلاس نسبتا پر جمعیت ما تمام هفته را برای این زنگ ثانیه شماری میکرد زیرا دبیر ما صمیمی‌ترین و دلنشین ترین رفتار را با شاگردان خود داشت. هرکس علاوه بر موضوع خاص هفته باید یک قصه هم که از مادربزرگ خود شنیده و به ترکی نوشته بود در کلاس میخواند. بسیاری از ما در چند ماهی که آقای حسین صدیق به کلاس انشاء می آمدند چندین داستانٰ قصه و ضرب المثل ترکی جمع کردیم و دفترها سیاه کردیم. گرچه ساواک جهنمی شاه، تحمل این صمیمیتها را نداشت و دبیر ما را در آذر ماه ۱۳۴۷ دستگیر کرد، اما خاطره همان دو ماه هنوز هم در مقابل چشمان من است. این جا میخواهم مقدمه‌ای را که گردآورنده فعالیت‌های استاد، خانم نیلوفر سادات در زمینه‌ی ادبیات کودک نوشته‌اند برای شما به ارمغان بگذارم:

«با توجه به اينكه استاد داراي ابعاد گوناگون شخصيتي- علمي در چهار دهه زندگي پر بار خود بوده و هستند، لازم مي‌دانم به قسمتي از آن كه مربوط به ادبيات كودكان و نوجوانان مي‌شود، بپردازم. استاد فعاليت‌ خود را در اين راستا از سنين نوجواني شروع كردند و در زمان آموزگاري‌شان در روستاهاي آذربايجان به صورت عميق‌تر دنبال كردند و پيوسته با نگرش پدرانه به كودكان و نوجوانان، گذشته از تدريس‌، دست به تأليف، ترجمه و تنظيم مقالات،‌ اشعار و كتاب‌ها زده‌اند كه مجموعه‌ي آن‌ها خود نشاني از يك عمر پر حاصل است. من در زير بعضي مقالات و كتاب‌هاي ايشان را درباره‌ي ادبيات كودكان به ترتيب تاريخي معرفي مي‌كنم:

1- قارا آت

يكي ديگر از قصه‌هاي مربوط به اسب است كه استاد آن را در سال 1344 در روستاي مهرام شنيده و ضبط كرده‌ است، سپس ترجمه‌ي فارسي آن را با زباني ساده و خودماني در مجله‌ي خوشه در سال 1346 انتشار داده‌اند. قارا آت، نام اسبي است كه قهرمان داستان را در پيروزي ياري مي‌كند. استاد در استنتاج از اين داستان مقاله‌اي عالمانه در سال 1346 با عنوان «اسب در افسانه‌هاي آذربايجان» نوشته‌اند.

 2- درباره‌ي قصه‌هاي كودكانه‌ي بهرنگ

نخستين نقد عالمانه و دقيق بر قصه‌هاي كودكانه‌ي صمد بهرنگي را نيز در سال 1346 نوشته‌اند كه با نام «درباره‌ي قصه‌هاي كودكانه‌ي بهرنگ» در مجله‌ي خوشه انتشار يافت. سرآغاز مقاله چنين است:

«در مجموعه‌ی‌ قصه‌هايی‌ كه اخيرا، به ‌وسيله‌ی‌ «بهرنگ» در زمينه‌ی‌ ادبيات كودكان منتشر شده است2، «فريادهای‌ يك اسير» نهفته است، و ديگر مسايل حيات و زندگی‌ اجتماعی‌ تحت‌الشعاع و در اطراف آن دور می‌زند. و در نتیجه اثری‌ كه بتواند شعور اجتماعی‌ را بجنباند و ضرورتر به ‌حال كنونی‌ باشد، به ‌وجود مي‌آيد كه در عين حال «برای‌ كودكان» نوشته می‌شود.

در دو قصه‌ی‌ اول اين اسير در شكل «اولدوز» (Ulduz) نمايانده شده است. . . »

 3- قصه‌هاي روباه

اين كتابچه‌ي 54 صفحه‌اي كه در سال 1351 از طرف «نشر نو» و چاپ دوم آن در سال 1355 از سوي «انتشارات دنياي دانش» منتشر شد، نخستين فعاليت جدي استاد در زمينه‌ي ادبيات كودكان است. و در واقع حاوي قصه‌هايي است كه استاد در اوايل دهه‌ي چهل هنگام آموزگاري در روستاهاي «خانقاه» و «مهرام» از روستاهاي قصبه‌ي «هريس» در اطراف تبريز به زبان تركي جمع‌آوري كرده است و سپس ترجمه‌ي فارسي آن‌ها را در سال 1347 به تدريج در مجله‌ي «اميد ايران» كه در تهران منتشر مي‌شد، تحت سلسله مقالات سريال با عنوان «روباه‌نامه» چاپ كردند.

در اين كتاب در ترجمه‌ي قصه‌ها، ترانه‌ها و سخنان منظومي هم كه در متن آن‌ها آمده است، به شيوايي ترجمه شده است. استاد بر كتاب يك مقدمه هم نگاشته است كه در آن به تحليل شخصيت روباه در افسانه‌ها پرداخته‌اند.

 4- قصه‌هاي كچل

سومين مجموعه‌ از سري «دفترهاي فولكلور آذربايجان براي كودكان»، قصه‌هاي كچل نام داشت كه استاد آن را در سن 23 سالگي و اول بار در مجلات «خوشه» (تهران) و «هنر و اجتماع» (تبريز) انتشار دادند و در سال 1352 به صورت كتابچه‌اي در 54 صفحه به قطع رقعي توسط «انتشارات نبي» به چاپ رسانيدند.

در اين كتاب، هفت قصه به شرح زير آمده است:

1- كچل و خان. 2- دم شيطان. 3- سه كچل. 4- كچل ريش سفيد. 5- ملا شدن كچل. 6- كچل حسن. 7- حقه‌ي كچل.

شخصيت كچل در اين داستان‌ها، گاه عاقل و زيرك، گاه ساده‌لوح؛ گاه شجاع و قهرمان، گاه خنثي و معمولي به نظر مي‌رسد. گاه عوامل پيرامون خود را به ياري مي‌آورد و با لشكري از زورگويان و ستمكاران، شجاعانه مبارزه مي‌كند و گاهي ساده‌لوحانه بازيچه‌ي دست وقايع روزگار مي‌شود. اما نهايتاً در انتهاي هر داستان عبرتي براي خواننده باقي مي‌ماند. نثر اين قصه‌ها نيز مانند «قصه‌هاي روباه» بسيار ساده و روان و دلنشين است. نخستين قصه از اين مجموعه چنين شروع مي‌شود:

«يكي بود، يكي نبود، يك خان بود و يك چوپان كچل. اين كچل هر روز كله‌ي سحر پا مي‌شد، گوسفندهاي خان را جمع مي‌كرد، مي‌برد صحرا تا غروب مي‌چراند. كچل يك سوگلي داشت به اسم گلرخ، كه به ماه مي‌گفت تو دَر نيا، من در ميام.

آفتاب رسيده بود وسط آسمان كه گلرخ چند گرده‌ي نان برداشت ببرد صحرا، پيش كچل. هنوز پايش را از در بيرون نگذاشته بود كه چشم خان به او افتاد و به يك دل نه كه صد دل عاشقش شد . . . »

سرار كتاب به چنين نثر ساده و رواني نوشته شده است. چاپ دوم اين كتاب در 96 صفحه و در سال 1355 انتشار يافت كه حاوي شانزده قصه بود.

 5- نابغه‌ي هوش

اين كتاب نيز جزو ادبيات كودكان حساب مي‌شود و در واقع مجموعه داستان‌هاي عزيز نسين است كه توسط استاد گردآوري و ترجمه و در سال 1353 به وسيله‌ي انتشارات دنياي كتاب چاپ شده است. داستان‌هاي طنزي اين مجموعه در شناخت اوضاع اجتماعي تركيه براي نوجوانان در آن روزگار بسيار مفيد بود.

6- چيل مايدان

اين كتاب به قطع خشتي بزرگ و در سال 1354 از طرف انتشارات «رز» چاپ شد. آن را آقاي «عمامه‌پيچ» از علاقه‌مندان به استاد به طور كامل مصور كرده بود. كتاب در واقع داستان اسبي به نام «چيل مايدان» است كه قهرمان داستان را از مهلكه‌ها مي‌رهاند و او را در پيروزي نور بر ظلمت ياري مي‌دهد. اين داستان را استاد بر پايه‌ي يكي از افسانه‌هايي كه درباره‌ي اسب در روستاي مهرام از زبان كشاورزي موسوم به «فرخ رضوي آذر» گردآورده بود، به فارسي ترجمه و بازنويسي كرده و انتشار داده است.

7- دنياي قصه‌ي بچه‌ها

اين كتاب در واقع چاپ دوم كتاب «قصه‌هاي كچل» است كه در 96 صفحه و در سال 1355 انتشار يافته است و بر چاپ اول 9 قصه افزون دارد. در مؤخّره‌اي كه بر كتاب نوشته شده، آمده است:

«مجموعه‌ي حاضر، ترجمه‌ي فارسي چند افسانه و قصه‌ي فولكلوريك آذربايجاني را- كه قهرمان اول آن‌ها «كچل» است- در بر دارد. كچل در سيماي مثبت خود در ادبيات شفاهي آذري، مبارزه با عوامل منفي جامعه‌ي فئودالي گذشته، موانع سد راه سعادت و راحت مردم و خادمان دين و ملت را در عهده دارد. اغلب در چهره‌ي عاشقي پاكدل و شوريده حال روياروي امرا و حكام مي‌ايستد و زيركانه و با مهارت تا دم وصال مي‌ستيزد.

ستميديدگان، بينوايان، فقرا، كارگران، دربان‌ها، كشاورزان و همه‌ي نمايندگان توده‌ي مردم يار و ياور او در مبارزه‌ي بي‌امانش با اميران، حاكمان، تاجران فاسد و دارايان هستند. در اين قصه‌ها سجاياي نيك انساني ستايش مي‌شود و بر صفات زشت، باران نفرت مي‌بارد.

افسانه‌هاي اين مجموعه كه تحت نام «دنياي قصه‌ي بچه‌ها» درمي‌آيد، در دهه‌ي پنجم سده‌ي شمسي حاضر در روستاهاي تبريز، اردبيل، خياو، اهر و هريس به زبان آذري ضبط و تدوين و سپس به خاطر انتشار به فارسي ترجمه شده‌اند.»

قابل توجه است كه اين كتاب نيز مانند دو كتاب «قصه‌هاي روباه» و «قصه‌هاي كچل» در توجه نوجوانان ايران به اهميت ادبيات شفاهي در آن روزگار از اهميت زيادي برخوردار بود و از طرف ديگر جوانان آذربايجان را متوجه فولكلور آذربايجان و ترجمه‌ي آن به زبان فارسي مي‌كرد.

8- يهودانين خيانتي

در سال‌هايي كه استاد در «بنياد بعثت» به تأسيس شعبه‌ي تركي آذري اقدام كردند، نزديك 300 عنوان كتاب براي كودكان و بزرگسالان چاپ كردند كه اغلب آن‌ها زير نظر ايشان و توسط دانشجويان باوفايشان از فارسي ترجمه مي‌شد. در ميان اين كتاب‌هاي كم حجم، تعدادي را نيز خود استاد ترجمه كرده‌اند كه از ميان ‌آن‌ها، يكي را با عنوان «يهودانين خيانتي» معرفي مي‌كنيم. ناگفته نگذاريم كه به سبب محظوراتي كه براي استاد در آن سال‌ها ايجاد شده بود، همه‌ي ترجمه‌هاي خود را با اسم مستعار «حسين سرخابلي» بيرون مي‌دادند كه در ميان آن‌ها به ترجمه‌ي بليغ از «جزء عمّ» نيز مي‌توانم اشاره كنم.

كتاب «يهودانين خيانتي» در 24 صفحه، به قطع خشتي و به صورت مصور ترتيب يافته است. اين كتاب را آقاي مجيد قادري مصور كرده است. داستان، درباره‌ي خيانت يهودا – يكي از حواريون حضرت عيسي- است.

۹- دو قلوهای ترک

مجموعه‌ي دوقلوهاي ترك داستاني است كه استاد دكتر حسين محمدزاده صديق، در جواني (1344) نزديك به چهل سال پيش اين رمان را به زبان فارسي ترجمه كردند. اين كتاب براي نوجوانان بسيار آموزنده و جذاب است خصوصاً با گويش‌ها و گفتارهاي صميمي و ترجمه‌ي روان و صريحي كه اين مجموعه را در اختيار خوانندگان عزيز گذاشته است. داستان دوقلو‌ها مربوط به يك خواهر و برادر دوقلو به نام پارلاق و دوراق است كه با مادر خود به نام خاله فاطمه زندگي روستايي و كوچ‌نشيني دارند و  از پنج سال پيش پدر خود را كه مردي دلير و بي‌باك و گرفتار امواج دريا شده بود، نديده بودند. يك شب در تله‌اي كه دوقلو‌ها در جلوي اصطبل براي به دام انداختن دزد دهكده ساخته بودند به طور اتفاقي شخصي به نام حسن بوغ كه پدر دوقلو‌ها را مي‌شناخت، به دام مي‌افتد و بعد از آن با دوقلو‌ها زندگي مي‌كند و مدتي بعد نامه‌اي به دست او مي‌رسد كه از پدر آن‌ها خبر مي‌دهد و . . .

دکتر صدیق علاوه بر تأليف كتاب و نگارش مقاله در مجلات و روزنامه‌هاي كشور در زمينه‌ي ادبيات كودكان، بسياري از نويسندگان ادبيات كودكان را تربيت كرده‌اند از جمله رسول مرداني كه دانشجوي ايشان در اوايل دهه‌ي پنجاه بوده و تحت ارشاد استاد كتاب «قصه‌هاي مدرسه» را نوشت و با مقدمه‌ي استاد چاپ شد. ديگر، داريوش عباداللهي واحد كه اوايل دهه‌ي پنجاه چندين كتاب در زمينه‌ي ادبيات كودكان تأليف كرد. از جمله «هرزه گياه ماجراجو»، «خاطرات فرج»، «كليبر، دژ آزادي» كه كتاب اخير را به استاد خود تقديم داشته است.

در پايان، لازم به ذكر است كه براي بررسي نقدها، مقالات و داستان‌هايي كه استاد به صورت كتاب منتشر كرده‌اند، لازم مي‌آيد كتابي مجزا نوشته شود. اميد است كه اجابت اين خواسته در آينده صورت گيرد.»