• بزرگان و فرهنگ لغات جغتایی در گستره تاریخ ترکان

در میراث ادب گرانپای ترکی ؛ بلخصوص تاریخ مشعشع آذربایجان فرهنگهای لغات از اهمیت خاصی برخوردارند. شاید به جرات گفت که در هیچ زبانی به اندازه ترکان فرهنگ لغات تالیف یا تدوین نگردیده است . راقم این افتخار را داشته که در سال 1382 جزوه ای با عنوان " سوزلوک لر سوزلویو " تالیف کرده بود که در آن بیش از یکصد فرهنگ لغات برای خواننده معرفی گردیده بود . البته این تعداد شاید یک در پنجاهم فرهنگ لغات باشد که در دسترس مولف بوده و طی این سالها چندین فرهنگ لغات را نیز دیده ام که اگر توفیقی دگربار نصیب رقم گردد آن جزوه به بیش از چهار برابر افزایش خواهد یافت که در نوع خود جالب خواهد بود . قدر مسلم اینکه دسترسی به تمام یا حداکثر فرهنگها که مقداری از آنها خطی هستند و در کتابخانه های اقصی نقاط دنیا می باشند برای هر کسی مقدور نمی باشد . از این رو نوشتن مشخصات فرهنگهای خطی تقریبا محال است . متاسفانه علی الرغم تلاش نویسنده این سطور در آن جزوه یاد شده کمتر به فرهنگ لغات جغتایی برخورد گردیده است . شاید یکی از دلایل آن عدم توجه در نوشته شدن فرهنگ های جغتایی و یا چنانکه ذکر گردید عدم دسترسی من حقیر بوده است .در حالی که پیشینه ادب و تاریخ جغتایی را باید در اعماق تاریخ جست . از همین جغتائی ها در تاریخ ادب خود هلالی جغتایی ؛ میرزا مهدی خان استرآبادی؛ فضل الله نعیمی تبریزی استرآبادی ؛ امیر علی شیر نوائی ؛ اولوغ بیگ که زمانی پادشاه و زمانی دیگر نیز وزیری با تدبیر در دوره تیموریان بود ؛ سلطان حسین بایقرا که دیوان اشعارش بسان جهانشاه حقیقی و مسیحی شیروانی به لهجه ترکی جغتایی می باشد ؛ امیر خسرو دهلوی – شاعر برجسته تاریخ ادبیات ؛ بیدل دهلوی شاعر نازک خیال و طراز اول مکتب هندی ؛ نظام الدین احمد چغتائی – متوفی 660 ؛ میرزا محمد تقی رسا چغتائی – متوفی 1223 ؛ مولانا آهی جغتائی – متوفی 927  ؛ بابر و... می توان یاد کرد. اما با این همه تقلا و تلاش باز توانستیم چند نمونه فرهنگ به چنگ آورده و سیاهه آنها را بنویسم که ذکر آنها شاید خالی از فایده نباشد.

 

  1- اللغات النوائیه و الاستشهادات الجغتائیه : چنانکه از نام این فرهنگ بر می آید ؛ لغات مشکله و شواهدی از دیوان اشعار امیر کبیر علیشیر نوائی به همراه پاره ای دیگر از لغات جغتائی به همراه توضیحاتی در این کتاب ارائه گردیده اند .این کتاب که در نوع خود ارزشمند می باشد در شهر پطروزبورک توسط آکادمی آنجا و در سال 1868 میلادی ؛ مطابق سال 1285 هجری چاپ و منتشر گردیده است . در انتهای این کتاب 27 صفحه نیز مقدامه ای به زبان فرانسه درج شده که به اهمیت کتاب بر می گردد . 2- لغت نوایی ( ترکی جغتایی ) : فرهنگی است ترکی به ترکی که با کمال تاسف نویسنده آن برای راقم مشخص نمی باشد . نویسنده این فرهنگ لغات ؛ گاهی اوقات به اشعار امیر علی شیر نوائی تمثیل می جوید . حالیا این فرهنگ 220 صفحه ای دستنویس در کتابخانه مجلس شورای اسلامی به شماره9287/50928 محافظت شده و همت فردی صلاحیت دار و کارکشته را جهت آماده سازی برای چاپ طلب می کند . 3- لغت جغتایی به فارسی : نویسنده این فرهنگ شخصی بود به نام ندر علی که متاسفانه از حیاتش اطلاع دقیقی در دست راقم نمی باشد . اما این قدر هست که وی این فرهنگ با ارزش را در قبل از سال 1191 به اتمام رسانده و در سال یاد شده کاتبی از آن استنساخ کرده است . نسخه ای از این کتاب خطی در کتابخانه غنی دانشمند و نسخه شناس برجسته و بزرگوار تبریزی استاد زنده یاد مرحوم حاج میرزا جعفر سلطان القرائی موجود بود که به کتابخانه مجلس شورای اسلامی انتقال یافته و اکنون تحت شماره 11890/85417 نگاهداری میشود . 4- فرهنگ ترکی به فارسی سنگلاخ : فرهنگی است ترکی و فارسی که به توسط نویسنده نام آشنای عصر نادری ؛ یعنی میرزا مهدی خان استرآبادی در قرن دوازده هجری تالیف گردیده است . نسخ متعددی از این کناب ارزشمند در اقصی نقاط کتابخانه های جهان نگاهداری می گردد . نسخه ای موجز از آن در سال 1374 شمسی به توسط استاد روشن خیاوی در تهران چاپ و منتشر شد . نسخه ای نیز از فرهنگ سنگلاخ در سال 1960 به زبان انگلیسی ترجمه و چاپ گردیده . مسموع است که استاد دکتر حسین محمد زاده صدیق چندین سال متمادی است نسبت به چاپ منقح آن تلاش گسترده ای می نمایند . البته در خارج از مرزهای ایران این فرهنگ سترک بارها چاپ گردیده و حتی موضوع پایان نامه چندین دانشجوی مستعد نیز بوده و است . 5- محاکمة اللغتین : یکی از آخرین آثار شاعر ؛ نویسنده ؛ لغت پژوه و سیاستمدار ایل سرفراز جغتایی امیر کبیر نظام الدین علیشیر نوائی می باشد که در سال 905 هجری ؛ یعنی یک سال قبل از ارتحالش نسبت به تالیف آن اقدام نموده بود . این فرهنگ برجسته اگر چه بارها در خارج ایران منتشر گردیده بود اما نخستین مرتبه به توسط ترکولوژ نام آور تبریز که شهرت جهانی داشته یعنی مرحوم پروفسور ترخان گنجه ای در سال 1327 تصحیح و منتشر گردید . امیر علی شیر نوائی در این فرهنگ توانسته لغاتی را ارائه دهد که معادل آنها در زبان فارسی موجود نمی باشد . از این رو بود که مورد توجه قاطبه داشمندان ترک قرار گرفت . نسخ متعددی نیز از این فرهنگ موجز اما ارزشمند بارها در سایر کشورها طبع و نشر گردید ه اند که جا دارد به پاره ای از آنها هر چند به طور شتابزده اشاره گردد در سطور پائینی . 6- لغةالاتراکیة : از لغتنامه های مهجور می باشدکه به توسط فتحعلی بن مرشد قلی بن فتحعلی قاجار قزوینی نوشته شده است . مولف که از میل و علاقه ناصر الدین شاه برای خواندن آثار ذیقیمت امیر کبیر علیشیر نوایی اطلاع حاصل می نماید بنا به دستور وی در سال 1274 هجری برابر با 1857-1858 میلادی لغتنامه ایکه حاوی قسمتی از لغات مغولی آثار امیر علیشیر نوائی بود تالیف کرد . وی برای تنظیم واژه ها و دستور زبان چغتای مدت چهار سال زجمت کشید و در این مدت پیوسته از طرف دانشمندان و درباریان ادب پرور مورد تشویق قرار می گرفت . مولف کتاب ؛ مثالهای زیادی از آثار علیشیر نوائی نقل می کند . در ماه شعبان 1278 ( 1862 ) وی در اثنای مراجعت از مرو به مشهد با اینکه پیری شکسته و بسیار از کار افتاده بود بنا به توصیه و حمایت میرزا محمد استرآبادی استاندار خراسان کتاب خود را پایان داد و آنرا لغة الاتراکیة نام گذاشت . 7- لغت چغتای و ترکی عثمانی : فرهنگ نامبرده شده در سطور بالا را شیخ سلیمان افندی اوزبکی بخاری تالیف کرده است . مولف اثر خود را در عصر سلطان عبدالحمید خان غازی به اتمام رسانیده . لغت چغتایی ترکی عثمانی در سال 1320 هجری به اتمام رسیده و در نوع خود فرهنگی است منحصر به فرد . این فرهنگ با مقدمه ای منظوم شروع و سپس شروح لغات شروع می گردد . این کتاب بعد ها نیز در سال 2003 میلادی در کشور همسایه ؛ ترکیه در 320 صفحه توفیق نشر یافته است . خوشبختانه در ماههای اخیر این فرهنگ با همت آقای حسن اومود اوغلو با اضافه نمودن الحاقاتی به طرز قابل قبولی در تبریز مجددا چاپ و نشر گردیده و در دسترس قاطبه کتابخوان قرار گرفته است . =+=+ در اینجا شایسته است به معرفی اخص آثار یکی از نمایندگان و سرشناسان سترگ ادبیات ترکی جغتایی یعنی امیر علیشیر نوائی بپردازیم . گفتنی است که امروزه ادبیات فاخر جغتایی در اقصی نقاط جهان بیشتر با نام این بزرگوار شناخته می گردد . ناگفته نگذاریم که این نوشتار بخش اعظم پیشگفتار راقم بر کتاب عظیم و مستطاب " محاکمة اللغتین " است که سالها پیش آماده به چاپ گردیده بود که اکنون با تجدیدی نظری تقدیم می گردد . ... دگر نوائی مشهور ما علیشیر است که بیشه ادب ترک و فارس را شیر است به شعر پارسی او را تخلص فانی است تو گو مصب دو دریای تند و طوفانی است استاد زنده یاد شهریار این بزرگوار آثار رنگارنگ و ذیقیمتی از خود به یادگار گذاشته که خوشبختانه قسمت عمده آنها امروزه در دسترس می باشند .« تاثیر و اهمیت آثار ادبی وزیر دانشمند و ادیب بزرگوار امیر علیشیر نوائی در ایران و آسیای مرکزی و حتی هندوستان و ترکیه به قدری شدید و جالب بود که هنوز هم محققین و زبان شناسان خارجی برای درک زیبائی های آثار گرانبهای آن وزیر دانشمند از تحقیق و پی جوئیهای ثمر بخش از پای ننشسته اند . بدون تردید این همه ابراز علاقه و توجه دانشمندان شرقشناس برای فرا گرفتن این زبان غیر مستعمل و فراموش شده در سایه وجود همان آثار پر قیمت امیر علیشیر نوائی است . یکی از علائم علاقمندی دانش پژوهان به فراگرفتن زبان مشکل چغتای ؛ تالیف فرهنگهای مختلف و تدوین گرامرهای گوناگون پس از مرگ علیشیر نوائی است . »((آثارمنظوموی رویهمرفته عبارت از یک صد هزار بیت است و مهارتی که وی در کلیه اشکال شعر و نثر نویسی از خود نشان داده است فعالیت و استعداد ادبی او را به خوبی نشان می دهد))طرفه اینکه ،این متون ارزشمند تاکنون در یکجا مورد مداقه قرار نگرفته و تاویل در این سطور شاید خالی از فایده و لطف نباشد . مجموعه چهار جلدی خزاین المعانی که ذیلا شرح داده می شود . 1- غرائب الصغر یا غرائب النوائب :متنی است به زبان ترکی که به گفته خواند میر دیوان نخستینش است که در ایام تنسم صبا به ترتیب آن پرداخته و محتوی 5718 بیت است . ذیلا بیتی از آن را با همان لهجه می خوانیم زلفی نینک هر چینی دا یوز فتنه دور درد اهلی غه آر غدال ایچرا قراقچی ایلاکان نیکلیغ کمین این کتاب در سال 1959 میلادی در 834 ص در تاشکند چاپ گردیده . 2- نوادر الشباب:این کتاب نیز مجموعه شعر ترکی است که دومین دیوان شاعر محسوب میشود . اثر فوق 5423 بیت است .نوادر الشباب در سال 1959 میلادی در 882 ص در تاشکند به چاپ رسیده است . تاغ عاشیق لیق یوکیدین خم بولورغه یوق خلاف کور که نی نوع اولدی خم چون قالدی عشق آستی دا قاف 3- بدایع الوسط :این دفتر نیز یکی از مجموعه اشعار ترکی نوائی است که در سن وقوف بعضی اوقات را به تکمیل آن صرف نموده . اثر فوق نیز در سال 1959 در 778 ص چاپ شده . زلفی سوداسی دا بیلماس لار نوایی نکته سین کیم جنون گفتاری دور یا خود ییلانینک آرباغی 4- فواید الکبر یا نوادر الکبر : این دفتر نیز شامل قسمتی از اشعار ترکی شاعر میباشد که در ایام کهولت پرتو اندیشه بر آن سایه افکنده . این اثر نیز در سال 1960 میلادی در 856 ص در تاشکند اوزبکستان توسط آکادمی آنجا به شکل نفیسی چاپ و نشر گردیده اند که به نظر رسیده اند . چیدار مین هر نیچه زخم اولورسا اول قاتل ولی بولماس چیدارماق کر بیرین اوز عضوی دا قیلسا کیشی اولچک 5- خمسه :(( نوایی میدانست که مراحل رشد و تکامل درنگ ناپذیر زبان و ادبیات ترکی و ضرورت توجه به آن ونیز رفع نیازمندیهای معنوی میلیونها گوینده این زبان ؛ مستلزم کارهای بزرگ و ایجادگریهای سترگ است . آفرینش خمسه به زبان ترکی که یکی از این نیازمندیهای مبرم بود . نوائی با شهامت و جسارتی بی نظیر در این راه دشوار گام نهاد و با استفاده از تجاربی که در طی پیش از سه صد سال از آغاز سرایش نخستین خمسه در پرتو قریحه آزمایی شاعران متعدد به دست آمده بود ؛به این کار بزرگ دست بازید و اولین خمسه ترکی را سرود)) خمسه شامل 1- حیرت البرار ؛ این کتاب شعر را دکتر همایون فرخ به خطا تحیة الحرار ذکر نموده اند. 2- فرهاد و شیرین 3- لیلی و مجنون ( یک نسخه از این مثنوی با مشخصات Ali – sir Nevayi- leyli va mecnun- Hazirlayan Uiku celik در کتابخانه شخصی نگارنده موجود است . ) 4- سد سکندری:که در بعضی منایع با نام اسکندر نامه نیز ذکر گردیده . 5- سبعه سیاره: سبعه سیاره که با موضوع عشق بهرام با گلندام به نظم کشیده شده .اینک بیتی از دفتر آخر باغ آرا چونکه گیردی اول محزون آخیتجی ایلکیدا ایدی گلگون سهیل و مهری : داستان پنجم این اثر چندین بار به تماشا و نمایش گذاشته شده است .بیتی نیز از این قسمت را به اتفاق بخوانیم مهر زلفی غه کونکل باغلیغ ایدی گوییا بو آنکا آتاغلیغ ایدی خمسه نوایی مشتمل بر 5655 بیت است که به پیروی از خسرو و شیرین حکیم نظامی گنجوی سروده است . 6- لسان الطیر :که در واقع ترجمه ترکی منطق الطیر عارف نامی شیخ عطار است که در سال 904 هجری به تالیف و ترجمه آن مبادرت گردیده مونجه کیم قیلسا نک فغان و زارلیق قیلغوسی یوق بیر سر مویی آسیق 7- نثر الئالی:از این دفتر نیز با نامهایی چون ((نثر اللالی )) و نیز(( نظم الجواهر)) یاد شده . امیر علیشیر نوایی اثر فوق را در فن عروض و در سال 896 هجری به زبان ترکی تحریر کرده . خلق ایچرا حق اولیاسینی بیل رحمت اول خیل دین اولدی ایلکا مایل رحمت ذکر ایلاب آلارنی ایلا حاصل رحمت کیم ذکر لاری ایلادی نازل رحمت 8- اربعین منظوم یا چهل حدیث :چنانکه از نامش هویداست شامل چهل حدیث میباشد . شاعر این اثر را در سال 886 هجری تالیف کرده . آنالار نینک آیاغی آستی دادور روضه جنت و جنان باغی 9- رساله میزان الاوزان :رساله ای است ترکی در فن علم عروض که به سال 896 به تالیف آن همت گردیده . 10- منشات ترکی :پاره ای از منشات نوایی که در سالهای مختلف منظم گردیده . گویا امیر ؛ دفتری از آنها را در سال 897 مدون کرده . 11- رساله مفردات :این رساله که با نامهایی چون (( رسایل المعما))، ((مفردات در فن معما)) نام گرفته در موضوع زبان و ادبیات میباشد . این اثر در سال 898 هجری کتابت گردیده . 12- مناجات نامه :شامل نجواهای امیر در موضوع دین و تصوف . 13- تاریخ انبیا و حکما: کتابی است که در سال 890 تالیف شده است . 14- وقفیه :از این کتاب با عنوان وقفیات نیز ذکر شده که در سال 886 تالیف گردیده . 15- تاریخ ملوک عجم :از این کتاب نیز با عنوان اموال ملوک عجم یاد گردیده. این اثر تاریخی را امیر در سال 890 هجری تالیف کرده . 16- حالات سید حسن اردشیر بیگ : امیر این اثر را در سال 896 تالیف نموده . 17- زبدة التواریخ :یکی دیگر از آثار تاریخی امیر علیشیر نوایی است . 18- مجالس النفا ئس : این تذکره یکی از تذکره های ماندگار قرن دهم میباشد که سه ترجمه از آن تاکنون شناسایی شده اند . 1) ترجمه فخری بن سلطان محمد امیری به سال 928 که به نام شاه اسماعیل بن حیدر صفوی سرسلسله جلیله صفوی ترجمه شده . 2)ترجمه دیگر به وسیله شاه محمد بن حاجی مبارک شاه قزوینی که یکسال قبل از ترجمه فخری یعنی در سال 927 صورت پذیرفته و به نام سلطان سلیم خان پادشاه عثمانی تقدیم گردیده . 3)ترجمه دیگر نیز توسط شاه علی بن عبد العلی در ماوراالنهر تقریبا در سال 1007 هجری صورت پذیرفته. از روی این ترجمه ها و چندین نسخه دیگر در سال 1323شمسی به توسط مرحوم علی اصغر حکمت در تهران چاپ و در سالهای بعد نیز چندین بار تجدید چاپ گردیده . امیر این تذکره را در سال 897 هجری به زبان ترکی تالیف کرده بود. 19- حالات پهلوان محمد : رساله ای است که در ذکر اطوار پهلوان محمد ابو سعید از کشتی گیران و عیاران با معرفت دوره تیموری که در سال 900 هجری تالیف گردیده . 20- رساله در قافیه :رساله ای است در علم قافیه که از تالیفات امیر است . 21- رساله در صنایع و بدایع شعری :رساله ای است ارزشمند در مورد شعر و موضوعات مربوط به آن . 22- لطایف :شامل چندین لطیفه به یادگار مانده از امیر. 23- رساله در علم موسیقی :چنانکه نوشته اند امیر در علم موسیقی نیز متبحر بوده و رساله ای نیز از خود به یادگار گذاشته است . 24- محبوب القلوب :مشتمل بر سیر اصناف که امیر در آخرین سال حیات خود به تالیف آن اقدام کرده . 25- شواهد النبوة:کتابی است به یادگار که امیر در اثبات حقانیت دین مبین اسلام تالیف کرده . 26- نسایم المحبة:که همان ترجمه ترکی نفحات الانس جامی است که با نام ((نسایم المحبه من شهایم الفتوه )) نیز یاد شده . امیر این اثر را در سال 901 به اتمام رسانده . 27- دیوان اشعار فارسی:دیوان اشعار فارسی امیر اولین مرتبه در سال 1342 شمسی در ایران به توسط دکتر رکن الدین همایون فرخ چاپ و نشر گردید . ویرایش دوم این دیوان در سال 1375 نیز به همت همان مصحح در 347 صفحه چاپ شد . تعداد ابیات دیوان را بیش از 6000 بیت ذکر کرده اند . 28- خمسة المتحیرین :یکی دیکر از آثار مهم و دل انگیز امیر می باشد که در سال 897 هجری تالیف گشته . اين كتاب ارزشمند كه به توسط امير به تركي جغتائي برگردانده شده بود بعدها به همت معارف پرور خوش ذوق تبريزي استاد زنده ياد حاج محمد نخجواني در سال 1320 شمسي به فارسي برگردانده شده بود .اين كتاب را امير در مورد جامي تاليف كرده بود . 29- سراج المسلمین :یکی دیگر از آثار امیر است که در موضوع دین وعرفان به رشته نثر در آمده . این اثر در سال 905 هجری تالیف شده . 30- نامه های امیر: علیشیر نوایی چون همیشه با مردم بود و با مردم می زیست لذا نامه های زیادی در بین مردم رد و بدل گشته . قسمتی از این مکتوبها را امیر با بزرگان انجام داده .اکنون قسمت عمده نامه های رد و بدل گشته امیر با جامی در موزه دولتی ادبیات (علیشیر نوایی ) که در سال 1968 میلادی در روسیه تاسیس گردیده در کنار سایر نوشتجات امیرمحافظت میشود. در این موزه کاملترین نوشته های امیر علیشیر نوائی در دسترس است . 31- بدایع اللغة:امیر این کتاب را برای شرح و تفسیر لغات مشکلی که در اشعار ترکی خود آورده تالیف کرده است . نسخه ای ازاین کتاب در کتابخانه مسجد سپهسالار تهران موجود است . 32- محاکمة اللغتین :مهمترین و در عین حال گمنام ترین اثر امیر می باشد که در اواخر عمر شریفش به تالیف آن مبادرت کرده . وی در این اثر زبانهای ترکی و فارسی را با هم قیاس کرده و از تطبیق عالمانه آن نتیجه گرفته که زبان فاخر ترکی بر زبان فارسی ارجح تر می باشد . بضاعت علمی امیر علیشیر نوایی به قدری بود که پس از محاکمه دو زبان چنانکه گفته شد سر فرازانه از عهده داوری و تتبع به نفع مطلوبی بر آمد . اثر فوق چندین بار چاپ شده . اما در ایران فقط یک مرتبه توانسته کثوت کتابت بپوشد . مرحوم بزرگ علوی می نویسد که ((علیشیر نوائی همیشه شاعر محبوب اهالی ازبکستان و مردمی که به زبان ترکی جغتایی تکلم می کرده اند بوده و مدتها قبل از آنکه زمامداران و ادیبان دولت شوروی {سابق} اصلا اسمی از این شاعر ببرند . آثار او در قهوه خانه های ازبک خوانده می شده و مردم از این اشعار وداستانها و غزلیات او لذت میبرده اند و بسیاری از کلمات قصار او را هم حفظ بوده اند . فقط از سال 1878 تا سال 1925 که برای اولین بار (( امیر آلی شیر ناوائی موحاکمة توللوته ین )) توسط اداره انتشارات دولتی و بعضی آثار دیگر این شاعر 21 بار در تاشکند و خیوه و خوارزم و بخارا به چاپ رسیده و چندین مرتبه بنا به سفارش بازرگانان تاشکند آن را در اسلامبول طبع کرده بودند .)) این اثر دل انگیز امیر بارها چاپ و نشر گردیده اند که چندین چاپ نیز به نظر راقم رسیده که مشخصات آنها به قرار زیر می باشند . 1- مکالمة اللغتین : نسخه جالبی از مکالمة اللغتین در تملک این قلم می باشد که در سال 1902 میلادی مطابق با 1320هجری قمری در پطروزبوگ با نام (مکالمة اللغتین )چاپ گردیده . این کتاب تاکنون و تا جایی که حقیر می داند از دید محققان به دور بوده و کسی به آن توجه و عنایت نکرده . محرر نسخه یاد شده در مقدمه کتاب از نسخ مورد استفاده خود چیزی بیان نداشته و علت اینکه چرا نام کتاب را مکالمة اللغتین گذاشته نیز چیزی به زبان نیاورده است . مشخصات اثر یاد شده چنین است نام کتاب ؛ مکالمة اللغتین اثر؛ میر علی شیر نوایی محرر؛ اسماعیل غصپرینسکی محل چاپ ؛ پتربورغ- مطبعه باغچه سرای تاریخ چاپ ؛ سنه 1320-1902 تعداد صفحه ؛ 20 صفحه زبان و الفبای این کتاب به زبان ترکی و رسم الخط معمول آن عهد(عربی) است . مکالمة اللغتین از سه صفحه مقدمه شروع سپس به متن رسیده و النهایه در ص 21 به معرفی آثار آماده به چاپ مترجم سخن می گوید . مترجم در ادامه مقدمه می نویسد که اصل این رساله به شیوه جغتایی بود که به زبان معمول در ترکی این روز ترجمه شده . 1- محاکمة اللغتین/ ترجمه مرحوم پروفسور ترخان گنجه ای / تهران 1327 شمسی یک مرتبه نیز محاکمه اللغتین در مجموعه آثار امیر علیشیر نوائی در سال 1968 میلادی در کشور همسایه ترکیه چاپ گردیده بود . 2- محاکمة اللغتین / ترجمه ترخان گنجه ای به اهتمام ارغون توخمنه ای / انتشارات انجمن فرهنگی اتحادیه اسلامی ولایات شمال افغانستان/1363 شمسی 3- نسخه ای نیز با مشخصات زیر در ترکیه چاپ گردیده 4- Muhakemetul- lygateyn. Hazirlayan. F. Sema Barutcu Ozonder . Ankara 1996 در انتهای این نسخه – نسخه ای خطی نیز الحاق گردیده که شایان توجه است. 5- محاکمة اللغتین / عالی شیر نووایی/به کوشش آغ مئرات گورگه نلی/ اردیبهشت 1371 / سوئد/33ص نسخه ای که در دسترس خواننده محترم می باشد به نوعی از نسخ یاد شده مورد استفاده قرار گرفته اند که ذکر بعضی از خصوصیاتشان شاید خالی از فایده نباشد . 1- اولین نسخه ای که در دسترس ما بود متعلق به نسخه ترجمه شده شادروان پروفسور ترخان گنجه ای تبریزی بود که به سال 1327 شمسی در تهران چاپ و نشر گردیده بود . همچنان که مرحوم استاد گنجه ای در مقدمه کتاب اشاره فرموده اند نسخه اساس ایشان چندین نسخه چاپ شده بود که ذکر آنها در مقدمه مبسوطشان که زینت بخش این وجیزه هم هست قید شده است .متاسفانه در این چاپ اغلاط چندی به وضوح قابل رویت است که در طبع حاضر تا جایی که مقدور بود لحاظ گردیده و نسخه یاد شده نسخه اساس قرار داده شده است . 2- دومین نسخه مورد استفاده در این چاپ ، نسخه طبع شده در افغانستان است که آن هم از روی چاپ پروفسور ترخان گنجه ای به همت ارغون توخمنه ای چاپ گردیده . این چاپ نسبت به نسخه اولی اغلاط کمی دارد اما به اصل نسخه وفادار نمانده و کلیه لغاتی که آخر آنها به ((ک)) ختم می شد به ((ق)) مبدل گردیده اند .در توجیه این امر نا ثواب توخمنه ای چنین می نویسد ... تورخان گنجه ای در مورد ترجمه و بیرون نویسی این اثر دچار اشتباهاتی گردیده است .بطور مثال لفظ ( قوارماق ) را که آبله شدن است چنین ترجمه میکند (در اثر گذشت زمان ؛طراوت و رنگ و بوی خود را از دست دادن ) البته تورخان گنجه ای صرف جزئی از کل معانی ( موضوع له در لغت ) لفظ مذکور را شاید افاده کرده بتواند . علاوه بر آن پساوند یا ادات ( ماق) که علامت مصدری لهجه (لغت )ترکی جغتائی است در عوض آن ؛ اکثر مصادر در ترجمه تورخان گنجه ای مطابق لهجه ترکی عثمانی ( ماک) نوشته شده است . بطور مثال کلمه (ایشانماک) در لهجه عثمانی و ( ایشانماق )در لهجه ترکی جغتایی ( اوزبیکی ) از هم فرق دارد ...)) مشخصات نسخه افغانستان چنین است محاکمة اللغتین تالیف امیر نظام الدین علیشیر نوائی – ترجمه تورخان گنجه ای به اهتمام ارغون توخمنه ای از انتشارات انجمن فرهنگی اتحادیه اسامی ولایات شمال افغانستان . 1363 در توضیح سخنان ناثر محترم باید گفت که تا زمان دسترسی به نسخه اصلی دست خط علیشیر نوائی نباید آن را بصورت دلخواه و امروزی در آورده و چنانکه هست باید همچنان محفوظ باشد و افزوده ها و اظهار نظرها را در پاورقی باید قید کرد و دخل و تصرف نباید سلیقه ای انجام پذیرد . به هر حال در تکمیل نسخه اول از این نسخه نیز استفاده گردیده . مشخصات چاپ افغانستان بصورت (ن.ا) ذکر شده . 3-سومین نسخه با مشخصات Muhakemetul-Lugateyn. Hazirlayan.F Sema Barutcu ozonder . Ankara 1996 این نسخه شاید از بین دو نسخه یاد شده بهترین آنها باشد که با پاره ای از توضیحات مصحح آن در 6 بخش تنظیم گردیده و در انتهای آن با عکس نسخه ای دستنویس از محاکمة اللغتین مزین گشته . متاسفانه در نسخه حاضر نیز مصحح عکس خطایی را که توخمنه ای مرتکب گشته انجام داده و لغات مختوم به قاف را به کا در آورده . نیک می دانیم که ترکی ترکیه از ریشه گروه زبانهای قبچاقی می باشد و نسبت به ترکی اوغوز دارای ویژگی هایی است .اما این نمی تواند دلیل قانع کننده ای باشد که آثار کلاسیک را با نوع نوشتاری امروزی نوشت و سنجید . به هر حال از این سه نسخه به انضمام چند نسخه ای که قبلا معرفی گردیدند( البته در چندین مورد) در تکمیل یکصد لغت مورد اشاره امیر علیشیر نوائی به عنوان منبعی استفاده نمودیم .از سنجش و مطالعه نسخ بر می آید که نسخه چاپی مرحوم پروفسور ترخان گنجه ای تقریبا نسبت به چاپ نسخه افغانستان با دقت چاپ گردیده و چون یگانه ترجمه فارسی اثر است لذا نگارنده نسخه فوق را ازدیگری ارجح تر و تمیز تر تشخیص داده و اساس چاپ و تصحیح را بر همین نسخه گذارده است . باری کتاب رشک انگیز محاکمة اللغتین از جمله کتبی مشهور و مقبول اهل ادب خاصه ترکان بوده است . چنانکه به اختصار گذشت نسخه های چندی از این کتاب مستطاب در دسترس است که گاهی کاتبین؛ گاهی مصححین و گاهی محررین در متن کار سلیقه هایی را لحاظ کرده و بعضی ها به گمان خود از منظر زبان شناسی چندی از لغات را به ذوق و سلیقه خود تحریف کرده اند. مانند نسخه افغانستان که گاهی اضافات معانی در آن در خور تامل است . مثلا اوشارماکرا که پروفسور ترخان گنجه ای ترجمه کرده بودند توخمنه ای چنین ترجمه کرده اند. اوشاتماق که به نظر اصلح تر می رسد . البته ذکر این نکته شاید خالی از لطف نباشد که مصححین نسخ افغانستان و ترکیه چنانکه از نسخشان بر می آید از مبانی و موازین نقد و تصحیح متون کلاسیک چندان اطلاع دقیقی نداشته اند . نسخ عرضه شده آنها نشانگر این است که روش و اسلوب علمی و متن شناسی را در سنجش؛تصحیح و ارائه متن مرعی نداشته و گاهی لغاتی را که در متن اصل چنان نبوده را با تاویلات ذوقی و دور از اصول زبان شناسی ترکی و علمی توجیه و به ظن خود صحیح دانسته اند . مولانا فصیح الدین دارا متخلص به صاحب از شعرای زمان سلطان حسین بایقرا بوده. شاعری بود فصیح زبان و دانشمندی ملیح بیان . اغلب اوقات مصاحب امیر علیشیر نوائی بوده در مسافرت و مجالست با وی رفیق شفیق بود . اشعار آبدار و قصاید بیشمار دارد . دیوانش چاپ نشده است . وی ترکیب بندی گفته مشتمل بر پنج بند که مصرعهای اول تاریخ تولد و مصرعهای دوم تاریخ وفات امیر علیشیر نوائی است . خود گفته این نظم که خوشتر آمد از آبحیات تاریخ ولادتست و تاریخ وفات البته در مورد امير عليشير نوائي ماده تاريخ هايي چند نوشته شده كه منجمله « انوار رحمت » – « ولايت انتباه »- « جنت – جنت » و ... را مي توان ذكر كرد . اینک ماده تاريخ ياد شده در بالا را كه واقعا ماده تاریخ بي نظيردر تاریخ ادبیات است را به اتفاق بخوانیم . ایفلک بیداد و بیرحمی بدینسان کرده 844 وی اجل ملک جهان را باز ویران کرده 906 کرده بر جانها کمین بنهاده دام عنا هر زمان از کینه جویی قصد با جان کرده بر جهانبانان چه میگویی حسد نبود مرا از حسد باری جهان را بی جهانبان کرده کرده گاه از جفا ویران دل صد اهل دین گه زکین قصد هلاک صد مسلمان کرده عالمی را کرده از حزن پژمان دمبدم اهل عالم را بکین محزون و پژمان کرده کی رها سازی عزیزانرا ز زندان حزن از جفاکاری که چون یوسف بزندان کرده آسمانا بر دل و جانهای دینداران از آن جور بیحد و جفاهای فراوان کرده کز دل و جانهای ایشان هیچ جا ناید برون نا امیدی و بلا رنج و عنا گردد فزون بند دویم داد داد از ریو دهر آدمی کش داد داد کو بود بادی جور و قاتل اهل سداد آه و فریاد از جفای آسمان و سیر او کش بود با کاملان کون پیدر پی عناد گه بقصد بیعدیلی بی سبب ناوک کشید گه بروی بیدلی ابواب بیرحمی گشاد اینک آن بیدل منم کز دارد هرو کین باو دمبدم گردد نشاطم کم ولی انده زیاد نی همین من مانده ام محزون که افعال فلک همچنان نامد که کس هرگز ازو بیند مراد بهمن آئینی اکنون از زمان کز سوک وی هیچکس را یاد می ناید ز جمشید و قباد آنکه او را جسم و جان بهر نبی بود و علی مایه دین زبده ایمان علیشیر ولی 906 بند سیم آه کان والی ملک علم در عالم نماند وان علی رزم محمد کام عیسی دم نماند با ندای ارجعی پا ماند بیرون زینجهان زانکه راز عالم بالا برو مبهم نماند با فراقی این چنین جان جز عدم چیزی ندید وز چنین هجری کسی را دیدها بی نم نماند زادم و عالم مجو ایدل کنون قطعا مراد زانکه آیین طرب در عالم و آدم نماند اهل دورانرا که نبود جز بلای جان نصیب جان زبیداد جهان وز حزن این ماتم نماند از جهان ایجان طلب کردن دوا باشد محال چون پی آزار جان کاملان مرهم نماند نایدت باک ایفلک از ناله جانکاه ما کردی ای دوران جهانی را سیه از آه ما بند چهارم وه که در عالم نماند آن صاحب دین مبین قبله اصحاب ایمان فاتح ابواب دین اهل لطف و داد و دانش را ز سوک او بود دیده پر آب و جگر بریان و دل اندهگین آنکه شد فانی ز بیداد جهان وز ریو او گنج باقی بود از آن شد جای او زیر زمین چون نگردد دل ز جان نومید اهل حزن را کز عزای وی بود دل مستمند و جان حزین پای گر بیرون نهاد از دنیی فانی دون آن امیر با نوا وان سالک راه یقین یاد دایم آن شه دارا دلی کامد ز عدل مالک ملک سلیمان داور روی زمین آنکه یابد دهر ز آیین بساطش زیب وزین حارس عالم پناه ملک و دین سلطانحسین بند پنجم جان بجانان داد اگر آن میر با اقبال و جاه 844 باد دائم این شه جمشید جاه و دین پناه 906 گر نماند آنماه اوج جاه و نبود جان مرا زین الم بی ناله شبگیر و آه صبحگاه برسپهر دین و احسان باد باقی جاودان این شه بهرام هیجاوین مه انجم سپاه گر بناگه جانب دارا ابد بنهاد روی آن امیر داد و دین و زبده مردان راه بر فراز مسند طالع پی زیب جهان ایدل این جمشید آیین را نگهبان باد اله ور زدینی پا برون ماند آن محب اهل دین جاودان بادا بعالم شاهی این پادشاه باد این سلطان ملک عدل مادام ار نماند صاحبا آن عمده دوران امیر دین پناه سال آن کامد باقلیم وزدینی شد بکام جوی ای کامل زهر مصراع این زیبا کلام .
یازان : رضا همراز